શું અમેરિકાનું સામ્રાજ્ય પતન તરફ છે? અરાઘચીએ ઈતિહાસના કચરાપેટીનો હવાલો આપીને વિશ્વને ચોંકાવ્યું.
નવી દિલ્હીમાં આયોજિત બ્રિક્સ (BRICS) વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકે માત્ર રાજદ્વારી ગરમાવો જ નથી વધાર્યો, પરંતુ વૈશ્વિક સત્તાના સમીકરણો બદલાવવાની સ્પષ્ટ ગવાહી પણ આપી છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રી સૈયદ અબ્બાસ અરાઘચીએ ભારતની ધરતી પરથી જે પ્રકારે અમેરિકા અને ખાસ કરીને ટ્રમ્પ પ્રશાસન પર નિશાન સાધ્યું છે, તે આગામી દાયકાની નવી ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) દિશા નક્કી કરી રહ્યું છે.
જ્યારે દુનિયાની નજર મધ્ય-પૂર્વના તણાવ અને અમેરિકાની બદલાતી વિદેશ નીતિઓ પર ટકેલી છે, ત્યારે ભારતે વધુ એક વખત વૈશ્વિક મધ્યસ્થી તરીકેની પોતાની ભૂમિકા સાબિત કરી છે. ૧૪ અને ૧૫ મેના રોજ નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી બ્રિક્સ (BRICS) વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક કોઈ સામાન્ય બેઠક નહોતી. આ બેઠકમાં ઈરાનના વિદેશ મંત્રી સૈયદ અબ્બાસ અરાઘચીએ જે રીતે અમેરિકા પર પ્રહારો કર્યા, તેણે વ્હાઇટ હાઉસના કોરિડોરમાં હલચલ મચાવી દીધી છે.
અમેરિકા: એક ‘ઘાયલ પ્રાણી’ અને ક્ષીણ થતું સામ્રાજ્ય?
બેઠક દરમિયાન અરાઘચીનો અંદાજ અત્યંત આક્રમક અને તર્કબદ્ધ હતો. તેમણે અમેરિકાની વર્તમાન સ્થિતિની તુલના એક એવા ‘ઘાયલ પ્રાણી’ સાથે કરી જે મરતી વખતે પોતાની બચાવમાં જોરથી ગર્જના કરે છે. અરાઘચીએ કહ્યું, “ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જ્યારે કોઈ સામ્રાજ્ય પતન તરફ હોય છે, ત્યારે તે પોતાની હાર ટાળવા માટે કોઈપણ હદ સુધી જઈ શકે છે. અમેરિકાની હાલની ‘ગુંડાગીરી’ (Bullying) અને ‘જબરદસ્તી’ (Coercion) ની નીતિઓ આ જ માનસિકતાનું પરિણામ છે.”
તેમણે બ્રિક્સના સભ્ય દેશોને અપીલ કરતા ઉમેર્યું કે, હવે સમય આવી ગયો છે કે અમેરિકાની આ દાદાગીરીને ‘ઇતિહાસના કચરાપેટી’માં ફેંકી દેવામાં આવે. અરાઘચીના મતે, બ્રિક્સમાં હાજર લગભગ દરેક દેશે ક્યારેક ને ક્યારેક અમેરિકી પ્રતિબંધો અથવા આર્થિક શોષણનો સામનો કર્યો છે, અને આ જ સમાન પીડા તેમને એકબીજાની વધુ નજીક લાવી રહી છે.
ભારતની યજમાની અને રણનીતિક મહત્વ
ભારતે આ બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી તે બાબત પોતે જ સૂચક છે. ભારત એક તરફ અમેરિકા સાથે મજબૂત રણનીતિક ભાગીદારી ધરાવે છે, તો બીજી તરફ ઈરાન જેવા જૂના મિત્રને પણ પૂરતું સન્માન અને મંચ પૂરું પાડે છે. ૧૪ મેના રોજ વિદેશ મંત્રી અરાઘચી અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચેની ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકને ઈરાની દૂતાવાસે એક “માઇલસ્ટોન” ગણાવી છે.
આ બેઠકમાં માત્ર બ્રિક્સની વાતો નહોતી, પરંતુ ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો, ખાસ કરીને ચાબહાર પોર્ટ અને એનર્જી સેક્ટરમાં સહકાર પર પણ ઊંડી ચર્ચા થઈ હોવાનું મનાય છે. પીએમ મોદી સાથેની આ મુલાકાત એ સંકેત આપે છે કે ભારત પોતાની વિદેશ નીતિમાં કોઈ પણ ત્રીજા દેશના દબાણ હેઠળ આવ્યા વગર સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવા માંગે છે.
BRICS: શું નવો વર્લ્ડ ઓર્ડર તૈયાર છે?
અરાઘચીએ જે રીતે બ્રિક્સ રાષ્ટ્રોની એકતા પર ભાર મૂક્યો છે, તે દર્શાવે છે કે વિશ્વ હવે ‘બહુધ્રુવીય’ (Multipolar) બની રહ્યું છે. રશિયા, ચીન, ભારત અને ઈરાન જેવા દેશો જ્યારે એક ટેબલ પર બેસે છે, ત્યારે પશ્ચિમી દેશોનું વર્ચસ્વ જોખમાય છે. અરાઘચીએ હિંમતભેર કહ્યું કે, “પડકાર મોટો છે, પણ આપણી એકતા તેનાથી પણ મોટી છે.”
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલી અશાંતિ અને યુક્રેન-રશિયા સંઘર્ષના સંદર્ભમાં બ્રિક્સ હવે માત્ર આર્થિક સંગઠન મટીને એક મજબૂત રાજકીય અવાજ બની રહ્યું છે. ઈરાન માટે બ્રિક્સનું સભ્યપદ એક એવું કવચ છે જે તેને અમેરિકી પ્રતિબંધોની અસરમાંથી બહાર આવવામાં મદદ કરી શકે છે.
અમેરિકી પ્રતિક્રિયા અને ભવિષ્યની રાહ
અરાઘચીના આ નિવેદનો પર વોશિંગ્ટન તરફથી હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર આકરી પ્રતિક્રિયા આવી નથી, પરંતુ રાજદ્વારી વર્તુળોમાં આ નિવેદનને ગંભીરતાથી લેવામાં આવ્યું છે. ૨૦૨૬ના આ વર્ષમાં જ્યારે અમેરિકા પોતે આંતરિક રાજકીય ખેંચતાણ અને બદલાતા સત્તાના સમીકરણોમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, ત્યારે ઈરાનનું આ આક્રમક વલણ ટ્રમ્પ પ્રશાસન માટે નવી માથાનો દુખાવો સાબિત થઈ શકે છે.
ભારતની ભૂમિકા અહીં સૌથી વધુ સંતુલિત રહી છે. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે પણ આ બેઠકમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે બ્રિક્સ કોઈ પણ દેશની વિરુદ્ધ નથી, પરંતુ તે ગ્લોબલ સાઉથ (Global South) ના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે છે. જોકે, ઈરાને આ મંચનો ઉપયોગ કરીને જે રીતે ‘ગુંડાગીરી’ શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો, તેણે આ બેઠકને એક નવી જ ધાર આપી દીધી છે.
અંતે, અરાઘચીની દિલ્હી મુલાકાત એ સાબિત કરે છે કે દુનિયા હવે અમેરિકાના એકપક્ષીય નિર્ણયો સ્વીકારવા તૈયાર નથી. ઈરાને ભારત જેવા પાવરફુલ પાર્ટનરની હાજરીમાં આત્મવિશ્વાસ સાથે જે વાતો કહી છે, તે આગામી દિવસોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં નવા વળાંક લાવી શકે છે. શું ખરેખર અમેરિકાની નીતિઓ ઇતિહાસના કચરાપેટીમાં જશે? તે તો સમય બતાવશે, પણ હાલ પૂરતું તો ઈરાને દિલ્હીના મંચ પરથી દુનિયાને વિચારતી કરી દીધી છે.
ઈરાની વિદેશ મંત્રીનું નિવેદન ભલે અત્યંત આક્રમક લાગે, પણ તે વર્તમાન સમયની બદલાતી સત્તાની સચ્ચાઈને પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે. ભારત માટે આ એક એવી સ્થિતિ છે જ્યાં તેણે પોતાના હિતો અને વૈશ્વિક શાંતિ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડશે. અરાઘચીની આ ‘ગર્જના’ માત્ર શબ્દો નથી, પણ બદલાતા વિશ્વના સંકેતો છે.
