167 કરોડની એક પેઇન્ટિંગ! સાયરસ પૂનાવાલાએ ખરીદ્યું રાજા રવિ વર્માનું અમર સર્જન, તૂટ્યા તમામ રેકોર્ડ
જ્યારે દુનિયા યુદ્ધની ભયાનકતા, મહામારીના ડર અને ડગમગતા અર્થતંત્રના સમયગાળામાંથી પસાર થઈ રહી હોય છે, ત્યારે રોકાણના પરંપરાગત ઠેકાણા—સોનું અને રિયલ એસ્ટેટ—જ લોકોની પહેલી પસંદ હોય છે. સદીઓથી એવું માનવામાં આવે છે કે સંકટ સમયે પીળું સોનું જ ઢાલ બનશે. પરંતુ તાજેતરના કેટલાક વર્ષોમાં વૈશ્વિક અને ભારતીય બજારોમાંથી જે આંકડા સામે આવ્યા છે, તેણે આ જૂની ધારણાને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે. આજના યુગમાં દેશના દિગ્ગજ અબજોપતિઓ પોતાની અઢળક સંપત્તિનો મોટો હિસ્સો જમીનમાં નથી નાખી રહ્યા, કે નથી શેરબજારમાં; તેમની નજર હવે ‘ફાઇન આર્ટ’ (Fine Art) એટલે કે દુર્લભ કલાકૃતિઓ પર ટકેલી છે.
રાજા રવિ વર્માના ‘યશોદા-કૃષ્ણ’ એ રચ્યો ઇતિહાસ
કળાની દુનિયામાં રોકાણની આ બદલાતી લહેરનું સૌથી તાજું અને ચોંકાવનારું ઉદાહરણ 1 એપ્રિલના રોજ જોવા મળ્યું. સીરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયાના સ્થાપક અને વિશ્વના ‘વેક્સિન કિંગ’ કહેવાતા સાયરસ પૂનાવાલાએ ભારતીય કલા જગતમાં એક નવો માઈલસ્ટોન સ્થાપિત કર્યો. તેમણે પ્રખ્યાત ચિત્રકાર રાજા રવિ વર્માની અમર પેઇન્ટિંગ ‘યશોદા અને કૃષ્ણ’ ને 167.2 કરોડ રૂપિયાની અકલ્પનીય બોલી લગાવીને ખરીદી.
મુંબઈના પ્રસિદ્ધ ઓક્શન હાઉસ ‘સેફ્રનઆર્ટ’ (Saffronart) દ્વારા આયોજિત આ હરાજીએ માત્ર ઇતિહાસ જ નથી રચ્યો, પરંતુ અગાઉના તમામ રેકોર્ડ તોડી નાખ્યા છે. અગાઉ આ રેકોર્ડ અબજોપતિ શિવ નાડર અને તેમના પત્ની કિરણ નાડરના નામે હતો, જેમણે ગયા વર્ષે એમ.એફ. હુસૈનની પેઇન્ટિંગ ‘અનટાઇટલ્ડ (ગ્રામ યાત્રા)’ ને લગભગ 118 કરોડ રૂપિયામાં ખરીદી હતી. માત્ર એક વર્ષમાં રોકાણની આ રકમમાં થયેલો વધારો એ બતાવવા માટે પૂરતો છે કે ભારતીય આધુનિક કળાની ચમક યુદ્ધ અને અનિશ્ચિતતાના વાદળો વચ્ચે પણ ફિક્કી પડી નથી.
માત્ર શોખ નહીં, હવે આ ‘એપ્રિશિયેટિંગ એસેટ’ છે
એક સમય હતો જ્યારે પેઇન્ટિંગ્સ અને કલાકૃતિઓને માત્ર અમીરોનો શોખ કે સ્ટેટસ સિમ્બોલ માનવામાં આવતી હતી. પરંતુ હવે દ્રષ્ટિકોણ બદલાઈ ગયો છે. આજના યુગના ‘આર્ટ કલેક્ટર’ કળાને ‘એપ્રિશિયેટિંગ એસેટ’ (વધતા મૂલ્યવાળી સંપત્તિ) તરીકે જોઈ રહ્યા છે. જે રીતે રિયલ એસ્ટેટમાં જમીનના ભાવ વધે છે, તેમ સ્થાપિત કલાકારોની પેઇન્ટિંગ્સની વેલ્યૂ સમય જતાં અનેકગણી વધી જાય છે.
ભારતીય કલા બજારના આંકડા આ દાવાની પુષ્ટિ કરે છે:
- 2019: બજારનું કદ લગભગ 120 મિલિયન ડોલર (આશરે 1,118 કરોડ રૂપિયા) હતું.
- 2022: કોરોના મહામારી છતાં તે વધીને 150 મિલિયન ડોલર (આશરે 1,397 કરોડ રૂપિયા) સુધી પહોંચ્યું.
- 2025: આ આંકડો ઝડપથી ઉછળીને 192.7 મિલિયન ડોલર (આશરે 17,954 કરોડ રૂપિયા) ના સ્તરને સ્પર્શવા લાગ્યો.
- 2026 (પ્રથમ છ મહિના): ચોંકાવનારી વાત એ છે કે વર્ષ 2026 ના શરૂઆતના છ મહિનામાં જ બજાર 175 મિલિયન ડોલર (આશરે 1,530 કરોડ રૂપિયા) નું વેચાણ વટાવી ચૂક્યું છે.
પૂનાવાલા અને ગોયન્કા: દિગ્ગજોના શબ્દોમાં
અદાર પૂનાવાલા માને છે કે કળામાં રોકાણ કરવું હવે માત્ર પેઇન્ટિંગને દીવાલ પર સજાવવા પૂરતું નથી, પરંતુ તે એક મજબૂત નાણાકીય પોર્ટફોલિયોનો ભાગ છે. હર્ષ ગોયન્કા પણ સ્વીકારે છે કે મહામારી દરમિયાન કળાના ભાવ ઘટવાને બદલે અપેક્ષા કરતા વધુ ઝડપથી વધ્યા છે. જોકે, તેમણે ચેતવણી પણ આપી છે કે જો વૈશ્વિક તણાવને કારણે લોકોની ખર્ચવા યોગ્ય આવક (disposable income) ઘટશે, તો તેની અસર બજાર પર પડી શકે છે.
શા માટે સંકટમાં ‘સેફ હેવન’ બને છે કળા?
કળામાં રોકાણના ‘સેફ હેવન’ બનવા પાછળ ત્રણ મુખ્ય કારણો છે:
મર્યાદિત પુરવઠો (Limited Supply): રાજા રવિ વર્મા કે એમ.એફ. હુસૈન જેવા કલાકારો હવે આપણી વચ્ચે નથી. તેમની કૃતિઓ મર્યાદિત છે, તેથી માંગ વધતા કિંમતો આસમાને પહોંચે છે.
સાંસ્કૃતિક સંપત્તિ: કળા એ દેશનો વારસો છે. સંકટ સમયે લોકો પોતાની મૂડીને એવી વસ્તુઓમાં બદલવા માંગે છે જેનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય હોય.
પોર્ટફોલિયો ડાયવર્સિફિકેશન: અબજોપતિઓ બજારના રોજબરોજના ઉતાર-ચઢાવથી બચવા માટે કળાને ભૌતિક સંપત્તિ તરીકે સુરક્ષિત માને છે.
