ઉનાળાની આકરી ગરમીમાં કેમ વધી જાય છે સાંધાનો દુખાવો? જાણો ડિહાઇડ્રેશન અને સંધિવા વચ્ચેનું જોડાણ તથા બચવાના ખાસ ઉપાયો
ઉનાળાની ઋતુ શરૂ થતાં જ તાપમાનનો પારો આસમાને પહોંચવા લાગે છે. ગરમી વધવાની સાથે જ લૂ લાગવી, ચક્કર આવવા કે પેટની ગરબડ જેવી સમસ્યાઓ સામાન્ય બની જાય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે બદલાતી ઋતુ અને વધતો પારો સંધિવા (Arthritis) ના દર્દીઓ માટે પણ ભારે મુશ્કેલીઓ લઈને આવે છે? અસહ્ય ગરમી અને બફારાને કારણે ઉનાળામાં સાંધાનો દુખાવો, સોજો અને જડતાની સમસ્યા ઘણી વધી જાય છે.
તબીબી નિષ્ણાતોના મતે, ઉનાળામાં સંધિવા વધવાનું મુખ્ય કારણ શરીરમાં પાણીની અછત એટલે કે ડિહાઇડ્રેશન છે. મોટાભાગના લોકો માને છે કે સાંધાનો દુખાવો માત્ર શિયાળામાં જ વધે છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ઉનાળાની ગરમી પણ આ દર્દીઓની કસોટી કરે છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે ડિહાઇડ્રેશન અને સાંધાના દુખાવા વચ્ચે શું સંબંધ છે અને આ ગરમીમાં સંધિવાના દર્દીઓએ પોતાનું ધ્યાન કેવી રીતે રાખવું જોઈએ.
સંધિવા શું છે અને તેના મુખ્ય પ્રકારો
સંધિવા એ કોઈ એક સામાન્ય રોગ નથી, પરંતુ તે સાંધાને લગતી વિવિધ તકલીફોનો સમૂહ છે. તેના મુખ્ય લક્ષણોમાં સાંધામાં અસહ્ય દુખાવો થવો, સોજો આવવો અને હલનચલન કરવામાં તકલીફ પડવી વગેરે સામેલ છે. આમ તો સંધિવાના ઘણા પ્રકારો છે, પરંતુ તેમાંથી બે પ્રકાર સૌથી વધુ જોવા મળે છે
ઑસ્ટિયોઆર્થ્રાઇટિસ (Osteoarthritis): આ પ્રકારમાં સાંધા વચ્ચે આવેલી ગાદી (કાર્ટિલેજ) ધીમે-ધીમે ઘસાઈ જાય છે, જેના કારણે હાડકાં એકબીજા સાથે ઘસાવા લાગે છે અને તીવ્ર દુખાવો થાય છે.
રુમેટોઇડ સંધિવા (Rheumatoid Arthritis): આ એક ‘સ્વયંપ્રતિરક્ષા સ્થિતિ’ (Autoimmune Condition) છે. જેમાં શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ભૂલથી પોતાના જ સ્વસ્થ કોષો અને સાંધાઓ પર હુમલો કરવા લાગે છે. આના કારણે સાંધામાં કાયમી સોજો અને બળતરા રહે છે.
ડિહાઇડ્રેશન અને સાંધાના દુખાવા વચ્ચેનું જોડાણ
ઉનાળામાં અતિશય પરસેવો થવાને કારણે શરીરમાંથી પાણી અને જરૂરી મિનરલ્સ ઝડપથી બહાર નીકળી જાય છે. જો પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી ન પીવામાં આવે તો ડિહાઇડ્રેશનની સ્થિતિ સર્જાય છે. આ ડિહાઇડ્રેશન સંધિવાના દર્દીઓ માટે નીચે મુજબ જોખમી સાબિત થાય છે:
૧. કાર્ટિલેજમાં પાણીની અછત
આપણા સાંધાને સુરક્ષિત રાખતી ગાદી એટલે કે કાર્ટિલેજમાં આશરે ૭૦ થી ૮૦ ટકા ભાગ પાણીનો હોય છે. તે સાંધા માટે ‘શોક એબ્સોર્બર’ (ઝટકા સહન કરનાર) તરીકે કામ કરે છે. જ્યારે શરીરમાં પાણીની અછત થાય છે, ત્યારે કાર્ટિલેજ સુકાઈ જાય છે અને તેની લુબ્રિકેશન (ચીકાશ) ઓછી થઈ જાય છે. પરિણામે સાંધામાં ઘર્ષણ વધે છે અને દુખાવો તથા જડતા તીવ્ર બને છે.
૨. યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધવું
ડિહાઇડ્રેશનના કારણે લોહી ઘટ્ટ બને છે અને શરીરમાં યુરિક એસિડનું સ્તર વધવા લાગે છે. જ્યારે યુરિક એસિડ સાંધાઓમાં ક્રિસ્ટલ (સ્ફટિક) સ્વરૂપે જમા થાય છે, ત્યારે તે ગાઉટ (Gout) નામના સંધિવાને જન્મ આપે છે, જેનાથી અંગૂઠા અને ઘૂંટણમાં અચાનક અસહ્ય દુખાવો અને સોજો આવી જાય છે.
ગરમીની બેવડી અસર: નિષ્ણાતોનો મત
એઈમ્સ (AIIMS) ના રુમેટોલોજી વિભાગના વડા ડૉ. ઉમા કુમારના જણાવ્યા અનુસાર, વધુ પડતી ગરમી અને સૂર્યના હાનિકારક કિરણો સંધિવાના દર્દીઓને બે રીતે અસર કરે છે. પ્રથમ તો તે દર્દીની હાલની સ્થિતિને વધુ ગંભીર (Flare-up) બનાવી શકે છે.
બીજું, જો કોઈ વ્યક્તિ લ્યુપસ (Lupus) નામની ઓટોઈમ્યુન બીમારીથી પીડિત હોય, તો ઉનાળામાં સૂર્યના ઉચ્ચ યુવી (UV) કિરણો તેના માટે ઘાતક સાબિત થાય છે. યુવી કિરણોના સંપર્કમાં આવવાથી ત્વચા પર ફોલ્લીઓ, આંતરિક બળતરા અને સાંધાનો દુખાવો અચાનક વધી જાય છે. લ્યુપસમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ કિડની, ફેફસાં, મગજ અને ત્વચા જેવા મહત્વના અંગોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
કિડનીના સ્વાસ્થ્ય પર જોખમ
સંધિવાના દર્દીઓ અવારનવાર દુખાવામાંથી રાહત મેળવવા માટે પેઇન કિલર્સ (દવાઓ) લેતા હોય છે. ઉનાળા દરમિયાન જો આવા દર્દીઓ પૂરતું પાણી ન પીવે અને ડિહાઇડ્રેશનનો શિકાર બને, તો આ દવાઓની સીધી નકારાત્મક અસર કિડની પર પડે છે. પાણીની અછત અને ભારે દવાઓનું મિશ્રણ કિડનીના સ્વાસ્થ્યને ગંભીર રીતે બગાડી શકે છે. તેથી, આ ઋતુમાં હાઇડ્રેટેડ રહેવું એ માત્ર સાંધા માટે જ નહીં પરંતુ કિડનીની સુરક્ષા માટે પણ અનિવાર્ય છે.
ઉનાળામાં સંધિવાના દર્દીઓએ રાખવાની ખાસ સાવચેતીઓ
જો તમે અથવા તમારા પરિવારમાં કોઈ સંધિવાની સમસ્યાથી પીડિત હોય, તો ઉનાળાના આ ચાર મહિના દરમિયાન નીચે મુજબની કાળજી લેવી ખૂબ જ જરૂરી છે:
૧. હાઇડ્રેશન પર વિશેષ ધ્યાન આપો
ભરપૂર પાણી પીવો: જો તમને હૃદય કે કિડની સંબંધિત કોઈ અન્ય બીમારી ન હોય અને ડૉક્ટરે પાણી મર્યાદિત કરવાની ના પાડી હોય, તો દિવસ દરમિયાન ઓછામાં ઓછું ૩ થી ૪ લિટર પાણી ચોક્કસ પીવો.
પાણીયુક્ત ખોરાક: તમારા ડાયેટમાં એવા ફળો અને શાકભાજી સામેલ કરો જેમાં પાણીનું પ્રમાણ વધુ હોય. જેમ કે તરબૂચ, શક્કરટેટી, કાકડી, દૂધી અને ટામેટાં.
૨. સૂર્યના સીધા તાપથી બચો
બપોરના સમયે (૧૧ થી ૪ વાગ્યા દરમિયાન) બિનજરૂરી બહાર નીકળવાનું ટાળો.
જ્યારે પણ બહાર જવું અનિવાર્ય હોય, ત્યારે ત્વચાને યુવી કિરણોથી બચાવવા માટે ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ સારું સનસ્ક્રીન લોશન અચૂક લગાવો.
તડકાથી બચવા માટે હંમેશા સાથે છત્રી કે કેપ રાખો અને ચહેરાને સુતરાઉ કપડાથી ઢાંકીને રાખો.
૩. પહેરવેશમાં બદલાવ કરો
ઉનાળામાં સિન્થેટિક કે ટાઈટ કપડાં પહેરવાનું ટાળો. હંમેશા આછા રંગના, ઢીલા અને શ્વાસ લઈ શકાય તેવા (Breathable) સુતરાઉ (Cotton) કપડાં જ પસંદ કરો. આનાથી શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત રહેશે અને પરસેવો ઓછો વળશે.
૪. હળવી કસરત અને યોગ્ય આહાર
ગરમીના કારણે શારીરિક પ્રવૃત્તિ સાવ બંધ ન કરો. વહેલી સવારે અથવા સાંજના ઠંડા વાતાવરણમાં હળવી સ્ટ્રેચિંગ એક્સરસાઇઝ કે વૉકિંગ કરો, જેથી સાંધા જકડાઈ ન જાય.
આહારમાં બળતરા વિરોધી (Anti-inflammatory) ખોરાક જેવા કે હળદર, આદુ, અખરોટ અને લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજીનો સમાવેશ કરો. વધારે પડતું તળેલું, તીખું અને જંક ફૂડ ખાવાનું ટાળો, કારણ કે તે શરીરમાં સોજો વધારી શકે છે.
