ખાતામાં બેલેન્સ નહીં હોય તો કપાશે પૈસા, 4 વર્ષમાં બેંકોએ પેનલ્ટીથી કરી કરોડોની કમાણી
આજના ડિજિટલ યુગમાં બેંક એકાઉન્ટ હોવું એ દરેક વ્યક્તિ માટે પ્રાથમિક જરૂરિયાત બની ગયું છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે તમારા ખાતામાં પૂરતું બેલેન્સ ન રાખવા બદલ બેંકો તમારી પાસેથી કેટલા નાણાં વસૂલે છે? સરકારી આંકડાઓ એક ચોંકાવનારી વાસ્તવિકતા સામે લાવ્યા છે. પોતાના ખાતામાં લઘુત્તમ સરેરાશ બેલેન્સ (MAB) જાળવવામાં નિષ્ફળ રહેલા ગ્રાહકો પાસેથી બેંકોએ છેલ્લા ચાર નાણાકીય વર્ષોમાં (FY23 થી FY26 દરમિયાન) ₹26,170 કરોડથી વધુની રકમ દંડ (પેનલ્ટી) સ્વરૂપે વસૂલી છે.
રાજ્યસભામાં નાણા રાજ્ય મંત્રી પંકજ ચૌધરીએ એક લેખિત જવાબમાં આ માહિતી આપી હતી. સાર્વજનિક ક્ષેત્રની (સરકારી) બેંકો અને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) પાસેથી એકત્ર કરાયેલા ડેટા દર્શાવે છે કે આ દંડની રકમ વસૂલવામાં સરકારી બેંકો કરતાં ખાનગી બેંકો (Private Banks) નો હિસ્સો ખૂબ મોટો રહ્યો છે.
FY26 માં વસૂલીનો આંકડો ₹7,000 કરોડને પાર: પ્રાઇવેટ બેંકો આગળ
માત્ર છેલ્લા એક નાણાકીય વર્ષ એટલે કે FY26 ની વાત કરીએ તો, બેંકોએ મિનિમમ બેલેન્સ ચાર્જિસ પેટે ₹7,086.63 કરોડ નાગરિકોના ખિસ્સામાંથી એકત્ર કર્યા છે. આ વસૂલાતમાં ખાનગી અને સરકારી બેંકો વચ્ચે મોટો તફાવત જોવા મળ્યો છે:
-
ખાનગી બેંકો (Private Banks): પ્રાઇવેટ બેંકોએ કુલ ₹4,948.71 કરોડ નો દંડ વસૂલ્યો છે.
-
સરકારી બેંકો (PSBs): તેની સરખામણીએ દેશની તમામ 12 સરકારી બેંકોએ મળીને ₹2,137.92 કરોડ વસૂલ્યા છે.
એટલે કે, ખાનગી બેંકોએ સરકારી બેંકો કરતાં બમણાથી પણ વધુ દંડ પોતાના ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલ્યો છે.
| બેંકનો પ્રકાર | FY26 માં વસૂલેલી પેનલ્ટી (રૂપિયામાં) |
| ખાનગી બેંકો (Private Banks) | ₹4,948.71 કરોડ |
| સરકારી બેંકો (Public Sector Banks) | ₹2,137.92 કરોડ |
| કુલ એકત્રિત રકમ | ₹7,086.63 કરોડ |
જોકે, સરકારે સ્પષ્ટતા કરી છે કે જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોએ તાજેતરના વર્ષોમાં આવા ચાર્જિસમાં મોટો ઘટાડો કર્યો છે. દેશની 12 સરકારી બેંકોમાંથી 10 બેંકોએ બચત ખાતા (Savings Accounts) માં મિનિમમ બેલેન્સ ન રાખવા બદલ લાગતો દંડ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દીધો છે, જ્યારે બાકીની બે બેંકોએ તેમની પોલિસી અને કોમર્શિયલ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને દંડના દરોમાં મોટો ઘટાડો કર્યો છે.
ખાનગી બેંકોમાં HDFC બેંક મોખરે, સરકારીમાં SBI આગળ
ખાનગી ક્ષેત્રની ધિરાણકર્તા બેંકોમાં HDFC Bank મિનિમમ બેલેન્સ પેનલ્ટી વસૂલવામાં સૌથી આગળ રહી છે.
-
HDFC Bank: FY26 માં આ બેંકે ગ્રાહકો પાસેથી ₹1,798.14 કરોડ નો દંડ વસૂલ્યો હતો.
-
Axis Bank: બીજા ક્રમે એક્સિસ બેંકે ₹1,081.33 કરોડ એકત્ર કર્યા હતા.
આ બંને બેંકોએ મળીને નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન ખાનગી બેંકો દ્વારા વસૂલવામાં આવેલા કુલ મિનિમમ બેલેન્સ ચાર્જિસના લગભગ 58% રકમ એકત્ર કરી છે. આ સિવાય અન્ય પ્રાઇવેટ બેંકોમાં ICICI બેંક (₹353.50 કરોડ), કોટક મહિન્દ્રા બેંક (₹290.65 કરોડ), યસ બેંક (₹195.05 કરોડ) અને IDBI બેંક (₹175.15 કરોડ) નો સમાવેશ થાય છે. RBI એ નોંધ્યું છે કે FY23 પહેલાના પ્રાઇવેટ બેંકોના ડેટા જાળવવામાં આવતા ન હતા, જ્યારે FY26 ના આંકડા કામચલાઉ (Provisional) છે.
સરકારી બેંકોનું ચિત્ર
સરકારી બેંકોની યાદીમાં સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI) એ સૌથી વધુ ₹477.27 કરોડ નો દંડ નોંધાવ્યો છે. ત્યારબાદ બેંક ઓફ બરોડા (₹394.10 કરોડ) અને ઈન્ડિયન બેંક (₹299.17 કરોડ) નો નંબર આવે છે.
જોકે, નાણા મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરી છે કે SBI ના આ આંકડા માત્ર ચાલુ ખાતાઓ (Current Accounts) માટેના છે. એસબીઆઈ એ માર્ચ 2020 થી જ પોતાના તમામ બચત ખાતા (Savings Accounts) પર મિનિમમ બેલેન્સ ન રાખવા બદલ લાગતી પેનલ્ટી સંપૂર્ણપણે માફ કરી દીધી છે.
ઝીરો બેલેન્સ ખાતાધારકોને સંપૂર્ણ મુક્તિ
નાણા મંત્રાલયે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) હેઠળ ખોલવામાં આવેલા ખાતાઓ સહિતના ‘બેસિક સેવિંગ્સ બેંક ડિપોઝિટ એકાઉન્ટ્સ’ (BSBDA) માં ગ્રાહકોએ કોઈ મિનિમમ બેલેન્સ જાળવવું પડતું નથી. આ ખાતાઓ પર બેંકિંગ સેવાઓ જેમ કે જમા, ઉપાડ અને એટીએમ (ATM) નો ઉપયોગ બિલકુલ મફત આપવામાં આવે છે.
સરકારના જણાવ્યા મુજબ, દેશમાં હાલમાં PMJDY ખાતાઓ સહિત આશરે 73 કરોડ BSBDA એકાઉન્ટ્સ છે, જેમને મિનિમમ બેલેન્સ ન રાખવા બદલ કોઈપણ પ્રકારના દંડમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
દંડ વસૂલવા અંગે RBI ના નિયમો શું કહે છે?
મંત્રાલયે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ની માર્ગદર્શિકા મુજબ, બેંકો તેમના બોર્ડ દ્વારા મંજૂર કરાયેલી નીતિઓ હેઠળ અન્ય બચત અને ચાલુ ખાતાઓ પર મિનિમમ બેલેન્સ ચાર્જ વસૂલ કરી શકે છે. પરંતુ આ માટે કેટલાક કડક નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે:
-
વાજબી દરો: ચાર્જિસ વાજબી, પારદર્શક અને બેંકિંગ સેવાઓ પૂરી પાડવાના ખર્ચને અનુરૂપ હોવા જોઈએ.
-
પૂર્વ સૂચના ફરજિયાત: ગ્રાહકના ખાતામાં મિનિમમ બેલેન્સ ઘટે ત્યારે બેંકે તેને એસએમએસ (SMS), ઈ-મેઈલ કે પત્ર દ્વારા તરત જ જાણ કરવી પડે છે.
-
સુધારાનો સમય: દંડ લગાડતા પહેલા ગ્રાહકને તેના ખાતામાં જરૂરી મિનિમમ બેલેન્સ ફરીથી જાળવી રાખવા માટે પૂરતો સમય આપવો બેંક માટે ફરજિયાત છે.
આમ, સરકારી આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે જો તમારું ખાતું પ્રાઇવેટ બેંકમાં હોય, તો મિનિમમ બેલેન્સ જાળવવું અત્યંત જરૂરી છે, નહીંતર ખાતામાંથી બિનજરૂરી દંડ કપાઈ જવાનું જોખમ રહે છે!
