છેલ્લા 5 વર્ષમાં કેટલી શાળાઓ બંધ થઈ? શિક્ષણ મંત્રીએ લોકસભામાં આપ્યો વિગતવાર જવાબ
ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં શિક્ષણ એ માત્ર એક મૌલિક અધિકાર નથી, પરંતુ સામાજિક અને આર્થિક વિકાસની કરોડરજ્જુ પણ છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી સરકારી શાળાઓ બંધ થવાની અથવા તેને બીજી શાળાઓમાં મર્જ (Merger) કરવાના સમાચારો સતત ચર્ચામાં રહ્યા છે. બજેટ સત્ર 2026 દરમિયાન લોકસભામાં આ મુદ્દો ફરી એકવાર ગરમાયો હતો, જ્યારે વિપક્ષી સાંસદોએ સરકારને ઘેરીને બંધ થઈ રહેલી શાળાઓ અને તેના કારણે બાળકોના અભ્યાસ પર પડતી અસરો અંગે તીખા પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા.
શિક્ષણ કોઈપણ રાષ્ટ્રના ભવિષ્યનું નિર્માણ કરે છે, પરંતુ જ્યારે ‘પડોશની શાળાઓ’ જ ગાયબ થવા લાગે, ત્યારે ગ્રામીણ અને ગરીબ પરિવારોના બાળકો માટે શિક્ષણનું સ્વપ્ન ધૂંધળું થવા લાગે છે. ચાલો જાણીએ કે સંસદમાં આ મુદ્દે શું ચર્ચા થઈ અને સરકારે આંકડાઓ દ્વારા શું ચિત્ર રજૂ કર્યું.
સાંસદોની ચિંતા: ગરીબ બાળકોના ભવિષ્ય પર સવાલ
લોકસભામાં પ્રશ્નકાળ દરમિયાન બિહારના કોંગ્રેસ સાંસદ ડો. મોહમ્મદ જાવેદ અને રાજસ્થાનના સાંસદ ભજનલાલ જાટવે શિક્ષણ મંત્રાલય પાસે આંકડાઓની માંગણી કરી હતી. સાંસદોએ મુખ્યત્વે ચાર મુદ્દાઓ પર સરકાર પાસેથી જવાબ માંગ્યો હતો:
-
છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં રાજ્યવાર અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો મુજબ કેટલી સરકારી શાળાઓ બંધ કરવામાં આવી?
-
આ શાળાઓને બંધ કરવા અથવા ખતમ કરવા પાછળના મુખ્ય કારણો શું હતા?
-
શું સરકાર પાસે એવો કોઈ ડેટા છે કે શાળા બંધ થવાને કારણે કેટલા બાળકોએ અભ્યાસ અધવચ્ચે જ છોડી દીધો (Drop out)?
-
ગ્રામીણ અને પછાત વિસ્તારોના બાળકો પર તેની પડતી નકારાત્મક અસરો રોકવા સરકાર શું પગલાં લઈ રહી છે?
સાંસદોનો તર્ક હતો કે શાળા બંધ થવાથી માત્ર શિક્ષણની પહોંચ જ ઓછી નથી થતી, પરંતુ ગરીબ પરિવારોના બાળકો માટે લાંબુ અંતર કાપવું મુશ્કેલ બની જાય છે, જે અંતે સાક્ષરતા દર પર ખરાબ અસર પાડે છે.
શિક્ષણ મંત્રીનો જવાબ: બંધારણીય સ્થિતિ અને રાજ્યોની ભૂમિકા
કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને ગૃહમાં સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરતા સૌથી પહેલા બંધારણીય માળખાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતીય બંધારણ મુજબ ‘શિક્ષણ’ એ સંવર્તી સૂચિ (Concurrent List) નો વિષય છે.
તેનો સીધો અર્થ એ છે કે:
-
શાળાઓની સ્થાપના, તેનું સંચાલન, યુક્તિકરણ (Rationalization) અથવા તેને બંધ કરવાનો પ્રાથમિક અધિકાર રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વહીવટ પાસે છે.
-
કેન્દ્ર સરકાર નીતિવિષયક માર્ગદર્શિકા નક્કી કરે છે અને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે, પરંતુ ધરાતલ પર શાળાઓના સંચાલનનો નિર્ણય સ્થાનિક સરકારો જ લે છે.
ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને શિક્ષણના અધિકાર અધિનિયમ, 2009 (RTE Act) નો હવાલો આપતા કહ્યું કે કલમ 6 અને કલમ 8 હેઠળ એ રાજ્યોની જવાબદારી છે કે તેઓ દરેક બાળકને તેના ઘરની નજીક (પ્રાથમિક સ્તરે 1 કિમી અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરે 3 કિમીની અંદર) શાળા ઉપલબ્ધ કરાવે.
યુક્તિકરણ (Rationalization) વિરુદ્ધ શાળાબંધી
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઘણા કિસ્સાઓમાં શાળાઓ સંપૂર્ણપણે ‘બંધ’ નથી કરવામાં આવતી, પરંતુ તેનું ‘યુક્તિકરણ’ કરવામાં આવે છે. તેની પાછળ ઘણા કારણો હોય છે:
-
વિદ્યાર્થીઓની ઓછી સંખ્યા: ઘણી શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા એટલી ઓછી થઈ જાય છે કે ત્યાં સંસાધનો પૂરા પાડવા અવ્યવહારુ બની જાય છે. એવામાં નજીકના અંતરે આવેલી બે શાળાઓને ભેગી કરી દેવામાં આવે છે.
-
શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા: શિક્ષકોની અછતને પહોંચી વળવા અને બહેતર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પૂરું પાડવા માટે શાળાઓનું વિલીનીકરણ કરવામાં આવે છે જેથી બાળકોને એક જ જગ્યાએ બધી સુવિધાઓ (જેમ કે લેબ, લાઇબ્રેરી અને રમતગમતનું મેદાન) મળી શકે.
ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન દ્વારા રજૂ કરાયેલા ‘ચોંકાવનારા’ આંકડા
ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન દ્વારા રજૂ કરાયેલા ‘ચોંકાવનારા’ આંકડાશિક્ષણ મંત્રીએ UDISE+ ના આંકડાઓ દ્વારા એ સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો કે શાળાઓ સુધીની પહોંચ ઓછી નથી થઈ, પરંતુ તેમાં અભૂતપૂર્વ સુધારો થયો છે. તેમણે ગ્રોસ એક્સેસ રેશિયો (GAR) ના આંકડા રજૂ કર્યા, જે દર્શાવે છે કે કેટલા ટકા વસ્તી અથવા ગામોમાં માપદંડો મુજબ શાળા ઉપલબ્ધ છે:
| સ્તર | 2018-19 (એક્સેસ %) | 2024-25 (એક્સેસ %) | સુધારાનું સ્તર |
| પ્રાથમિક (1-5) | 97.15% | 97.83% | મામૂલી વૃદ્ધિ |
| ઉચ્ચ પ્રાથમિક (6-8) | 96.49% | 96.57% | સ્થિર અને બહેતર |
| માધ્યમિક (9-10) | 88.24% | 95.35% | મોટી છલાંગ |
| ઉચ્ચ માધ્યમિક (11-12) | 65.05% | 94.97% | ક્રાંતિકારી સુધારો |
વિશેષ રૂપે ધોરણ 11 અને 12 ના સ્તરે 65% થી વધીને લગભગ 95% સુધી પહોંચવું એ દર્શાવે છે કે સરકારે ઉચ્ચ શિક્ષણની સુલભતા પર વિશેષ ધ્યાન આપ્યું છે. મંત્રીએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે ડ્રોપઆઉટ રેટમાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે, જે એ વાતનો પુરાવો છે કે બાળકો શાળાઓ સાથે જોડાયેલા છે.
સમગ્ર શિક્ષા યોજના: કેન્દ્રનો હસ્તક્ષેપ
શિક્ષણ મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે કેન્દ્ર સરકાર હાથ પર હાથ ધરીને બેઠી નથી. ‘સમગ્ર શિક્ષા યોજના’ હેઠળ રાજ્યોને નાણાકીય મદદ આપવામાં આવે છે જેથી:
-
નવી શાળાઓનું નિર્માણ થાય અને જૂની શાળાઓનું નવીનીકરણ કરવામાં આવે.
-
શિક્ષકોની તાલીમ અને ભરતીમાં મદદ મળે.
-
ડિજિટલ શિક્ષણ અને લેબ જેવી આધુનિક સુવિધાઓ ગ્રામીણ બાળકો સુધી પહોંચે.
-
પરિવહન ભથ્થું (Transport Allowance) આપવામાં આવે જેથી જો શાળા દૂર હોય, તો બાળક સરળતાથી ત્યાં પહોંચી શકે.
નિષ્કર્ષ: પહોંચ અને ગુણવત્તા વચ્ચેનું સંતુલન
સંસદમાં થયેલી આ ચર્ચાથી એ સ્પષ્ટ છે કે જ્યાં એક તરફ શાળાઓના વિલીનીકરણ કે બંધી અંગેની ચિંતાઓ વ્યાજબી છે, ત્યાં સરકારનું ધ્યાન ‘શાળાઓની સંખ્યા’ કરતા ‘શાળાઓની ગુણવત્તા અને પહોંચ’ પર વધુ છે. આંકડા મુજબ, માધ્યમિક અને ઉચ્ચ માધ્યમિક સ્તરે શાળાઓની ઉપલબ્ધતામાં જે વૃદ્ધિ થઈ છે તે પ્રશંસનીય છે.
જોકે, પડકાર હજુ પણ એ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં છે જ્યાં એક શાળા બંધ થવી એ પણ ડઝનબંધ બાળકોના શિક્ષણ પર વિરામ લાવી શકે છે. સરકાર માટે ‘યુનિવર્સલ એક્સેસ’ સાથે ‘ક્વોલિટી એજ્યુકેશન’ સુનિશ્ચિત કરવું એ જ આગામી વર્ષોની સૌથી મોટી કસોટી હશે.
