ડાયાબિટીસની દવા મેટફોર્મિન: શું તે કેન્સર સામે નવી આશા છે?
ડાયાબિટીસ (ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ) ની સારવાર માટે વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી દવા મેટફોર્મિન (Metformin), હવે કેન્સરની સારવાર અને અટકાવવામાં તેની સંભવિત ભૂમિકા માટે ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની છે. સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું છે કે આ સસ્તી અને સુરક્ષિત દવા માત્ર બ્લડ શુગરને જ નિયંત્રિત નથી કરતી, પરંતુ વિવિધ પ્રકારના કેન્સરના કોષોના વિકાસને રોકવાની ક્ષમતા પણ ધરાવે છે.
કેન્સરના કોષો પર મેટફોર્મિન કેવી રીતે પ્રહાર કરે છે?
સ્ત્રોતો અનુસાર, મેટફોર્મિન મુખ્યત્વે AMPK (AMP-activated protein kinase) નામના એન્ઝાઇમ માર્ગને સક્રિય કરીને કામ કરે છે. AMPK શરીરમાં ઉર્જાનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે તે સક્રિય થાય છે, ત્યારે તે mTOR નામના અન્ય એક માર્ગને અવરોધે છે, જે કેન્સરના કોષોના વિકાસ અને તેના ફેલાવા (proliferation) માટે જવાબદાર હોય છે.
વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે મેટફોર્મિન કેન્સરના કોષોના માઇટોકોન્ડ્રીયલ શ્વસન (mitochondrial respiration) માં હસ્તક્ષેપ કરે છે, જેનાથી તેમની ઉર્જા (ATP) ઉત્પાદન ક્ષમતા ઘટી જાય છે અને તેઓ ઉર્જાના તણાવ (energy stress) માં આવી જાય છે. આ ઉપરાંત, આ દવા ઇન્સ્યુલિનના સ્તર અને ઇન્સ્યુલિન જેવા ગ્રોથ ફેક્ટર્સ (IGF-1) ને ઘટાડીને કેન્સર વધવાના સંકેતોને પણ ધીમા કરી શકે છે.
વિવિધ કેન્સર પર પ્રભાવ અને ક્લિનિકલ તારણો:
- પેન્ક્રિયાટિક (સ્વાદુપિંડનું) કેન્સર: અભ્યાસો દર્શાવે છે કે મેટફોર્મિનનો ઉપયોગ પેન્ક્રિયાટિક કેન્સરના જોખમને ઘટાડવા અને દર્દીઓના જીવિત રહેવાના દર (survival rate) માં સુધારો કરવા સાથે જોડાયેલો છે. એક અભ્યાસ મુજબ, મેટફોર્મિનનો ઉપયોગ કરનારા દર્દીઓનો સરેરાશ જીવિત રહેવાનો સમય 29 મહિના જોવા મળ્યો હતો, જ્યારે અન્યમાં તે માત્ર 14 મહિના હતો.
- પ્રોસ્ટેટ કેન્સર: બ્રિટનના પ્રસિદ્ધ STAMPEDE ટ્રાયલના પરિણામો દર્શાવે છે કે પ્રમાણભૂત સારવારમાં મેટફોર્મિન ઉમેરવાથી હોર્મોન થેરાપીની આડઅસરો, જેમ કે વજન વધવું અને કોલેસ્ટ્રોલ વધવું, તેમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. સંશોધનમાં એવા સંકેતો પણ મળ્યા છે કે સૌથી ઘાતક પ્રોસ્ટેટ કેન્સર ધરાવતા પુરુષોમાં તેની કેન્સર વિરોધી અસર જોવા મળી હતી.
- અન્ય ફાયદા: આ દવા કોલોરેક્ટલ, લિવર, સ્તન અને ફેફસાના કેન્સરના જોખમને ઘટાડવામાં પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે.
સાવચેતીઓ અને પડકારો:
જોકે શરૂઆતના અવલોકન અભ્યાસોમાં શાનદાર પરિણામો જોવા મળ્યા હતા, પરંતુ ‘ઇમોર્ટલ ટાઇમ બાયસ’ (immortal time bias) જેવી આંકડાકીય ભૂલોને કારણે કેટલાક ફાયદાઓને અતિશયોક્તિભર્યા દર્શાવવામાં આવ્યા હોઈ શકે છે. તાજેતરના કેટલાક મોટા રેન્ડમાઇઝ્ડ ટ્રાયલ્સ (જેમ કે સ્તન કેન્સર પર MA.32 ટ્રાયલ) માં જીવિત રહેવાના દરમાં કોઈ ખાસ તફાવત જોવા મળ્યો નથી.
આ ઉપરાંત, સુરક્ષાની ચિંતાઓને કારણે મેટફોર્મિનની કેટલીક બેચ પાછી ખેંચવામાં આવી હતી કારણ કે તેમાં NDMA નામનું સંભવિત કેન્સરકારક તત્વ વધુ માત્રામાં મળી આવ્યું હતું. નિષ્ણાતો કહે છે કે કેન્સરથી બચવા માટે જાતે જ આ દવા લેવી જોખમી હોઈ શકે છે, કારણ કે તેનાથી ઉબકા, ઝાડા અને ‘લેક્ટિક એસિડોસિસ’ જેવી આડઅસરો થઈ શકે છે.
એક સરળ ઉદાહરણ દ્વારા સમજો:
કેન્સરના કોષો એક ઝડપી ગતિએ દોડતી કાર જેવા હોય છે જેને વધવા માટે ખૂબ જ ‘બળતણ’ (ઉર્જા/ખાંડ) ની જરૂર હોય છે. મેટફોર્મિન આ કારની ફ્યુઅલ પાઇપને આંશિક રીતે બંધ કરવાનું કામ કરે છે અને તેના મુખ્ય એન્જિન (mTOR માર્ગ) ને ધીમું કરી દે છે, જેનાથી કારની ઝડપ આપમેળે ઘટી જાય છે.
નોંધ: હાલમાં મેટફોર્મિન પર 100 થી વધુ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ ચાલુ છે, જે ભવિષ્યમાં તેના કેન્સર વિરોધી ગુણોને વધુ સ્પષ્ટ કરશે.
