ભારતના ચોખાના ભંડાર પર અમેરિકા-કેનેડાની નજર, WTOમાં ઉઠાવ્યા ગંભીર સવાલો
ભારતના સરકારી ગોદામોમાં સંગ્રહિત ચોખાનો વિશાળ જથ્થો હવે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર જગતમાં એક નવા અને ગંભીર વિવાદનું કેન્દ્ર બની ગયો છે. દેશમાં પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ ભેળવવાની મહત્વાકાંક્ષી યોજનાને વેગ આપવા માટે સરકારી ગોદામોમાં પડેલા ચોખાનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ભારત સરકારના આ નિર્ણય સામે હવે વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન (WTO) ના મંચ પરથી તીખા સવાલો ઉઠવા લાગ્યા છે.
અમેરિકા બાદ હવે કેનેડાએ પણ આ સમગ્ર મામલે ભારત પાસેથી વિસ્તૃત સ્પષ્ટતા અને સત્તાવાર માહિતીની માંગ કરી છે. વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠનના કૃષિ કરાર (Agreement on Agriculture) હેઠળ સભ્ય દેશોને માત્ર પોતાના દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા (Food Security) ના ઉદ્દેશ્યથી જ અનાજનો સરકારી સંગ્રહ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં, કેનેડાએ ભારતને પૂછ્યું છે કે શું સરકાર ખેડૂતો પાસેથી ચોખાની ખરીદી નક્કી કરતી વખતે ઇથેનોલ બનાવતી કંપનીઓની ભવિષ્યની માંગને પણ ધ્યાનમાં રાખે છે?
આ ઉપરાંત, લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) પર ખરીદવામાં આવેલા ચોખાને પાછળથી ઔદ્યોગિક હેતુ માટે આપવામાં આવે ત્યારે સરકાર તરફથી મળતી સબસિડી અને સહાયનો હિસાબ WTO સમક્ષ કઈ રીતે રજૂ કરવામાં આવે છે, તે અંગે પણ જવાબ માંગવામાં આવ્યો છે.
કેનેડાએ ભારત પાસેથી કઈ-કઈ મહત્વની જાણકારી માંગી છે?
આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર નિયમોના પાલનને લઈને કેનેડાએ ભારત સમક્ષ કેટલાક સીધા અને ટેકનિકલ પ્રશ્નો મૂક્યા છે. કેનેડાએ જાણવા માંગ્યું છે કે વર્ષ ૨૦૨૦-૨૧ થી લઈને અત્યાર સુધીમાં ભારતીય ખાદ્ય નિગમ (FCI) ના સરકારી ભંડારમાંથી કેટલી માત્રામાં ચોખા ઇથેનોલ બનાવતી ડિસ્ટિલરીઓને ફાળવવામાં આવ્યા છે. આ સાથે જ કેનેડાએ એ પણ સ્પષ્ટ કરવા કહ્યું છે કે આ સરકારી ચોખા ઇથેનોલ ઉત્પાદકોને કયા દરે એટલે કે કઈ કિંમતે વેચવામાં આવ્યા હતા.
કેનેડાનો મુખ્ય વાંધો અને સવાલ એ છે કે દેશના ગરીબોની ખાદ્ય સુરક્ષા માટે એકત્રિત કરવામાં આવેલા સરકારી અનાજનો ઉપયોગ બળતણ ઉત્પાદન જેવા ઔદ્યોગિક કામોમાં કરવો તે વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠનના નિયમોને સુસંગત કઈ રીતે ગણી શકાય? પશ્ચિમી દેશોનું માનવું છે કે ખાદ્ય સુરક્ષાના નામે ખરીદાયેલા સસ્તા અનાજનો ઔદ્યોગિક ઉપયોગ વૈશ્વિક બજારના નિયમોને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
WTO ની આગામી બેઠકમાં આ મુદ્દે થશે ગંભીર ચર્ચા
ભારતની ચોખા નીતિ સાથે જોડાયેલા આ તમામ પ્રશ્નો પર વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠનની કૃષિ સમિતિ (Committee on Agriculture) ની આ મહિને યોજાનારી મહત્વપૂર્ણ બેઠકમાં વિસ્તૃત ચર્ચા કરવામાં આવશે. આ વૈશ્વિક મંચ પર ભારતે સરકારી ચોખાની ખરીદી, તેના સંગ્રહ, વેચાણ અને ઇથેનોલ ઉત્પાદનમાં તેના ઉપયોગ અંગે પોતાની સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવી પડી શકે છે.
ભારત માટે આ મુદ્દો વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક બંને દ્રષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ છે. એક તરફ ભારત સરકાર ક્રૂડ ઓઈલની આયાત ઘટાડવા અને પર્યાવરણની રક્ષા માટે પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગની નીતિને ઝડપથી આગળ વધારી રહી છે, તો બીજી તરફ સરકારી અનાજના ઉપયોગ અને ખાદ્ય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવી રાખવું પણ એટલું જ જરૂરી બની ગયું છે.
અમેરિકા પણ અગાઉ ઉઠાવી ચૂક્યું છે આ જ મુદ્દો
નોંધનીય છે કે કેનેડા પહેલાં સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬માં અમેરિકાએ પણ ભારતની ચોખા નીતિ સામે આ જ પ્રકારના સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. અમેરિકી પક્ષે એવી દલીલ કરી હતી કે ભારતમાં સરકારી ચોખાનો ભંડાર તેની ઘરેલુ ખાદ્ય જરૂરિયાતો કરતાં ઘણો વધારે એકત્રિત થઈ રહ્યો છે. આ વધારાના સ્ટોકને કારણે ભારત સરકાર અનાજને નીચા ભાવે વેચીને ઇથેનોલ ઉત્પાદન જેવા બિન-ખાદ્ય કાર્યોમાં તેનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપી રહી છે.
અમેરિકાએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન ભારતના સરકારી ગોદામોમાં ચોખાનો સ્ટોક રેકોર્ડ સ્તરે વધ્યા બાદ ઇથેનોલ ઉત્પાદકો માટે તેની ઉપલબ્ધતામાં મોટો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો. હવે જોવાનું એ રહેશે કે WTO ની બેઠકમાં ભારત આ બંને દેશોની શંકાઓનું સમાધાન કેવી રીતે કરે છે અને પોતાની ઇથેનોલ તથા ખાદ્ય સુરક્ષા નીતિનો બચાવ કેવી રીતે રજૂ કરે છે.
