શું તૂટશે ગરમીનો ૧૪૦ વર્ષનો રેકોર્ડ? જાણો શું છે આ ‘સુપર અલ નીનો’ અને ભારત પર તેની કેવી થશે અસર
ઉનાળો શરૂ થતાની સાથે જ આપણે ગરમી અને પરસેવાથી પરેશાન થઈ જઈએ છીએ, પરંતુ આ વર્ષની ગરમી કંઈક અલગ જ સંકેતો આપી રહી છે. હવામાન વિજ્ઞાનીઓએ ચેતવણી આપી છે કે આ વર્ષે જોવા મળી રહેલો ‘સુપર અલ નીનો’ (Super El Niño) છેલ્લા ૧૪૦ વર્ષના ગરમીના તમામ રેકોર્ડ તોડી શકે છે. આ માત્ર કોઈ સામાન્ય કુદરતી ફેરફાર નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે પર્યાવરણમાં આવનારું એક મોટું સંકટ છે. આવો સમજીએ કે આ ઘટના શું છે અને તે શા માટે આટલી ચર્ચામાં છે.
અલ નીનો (El Niño) એટલે શું?
સ્પેનિશ ભાષામાં ‘અલ નીનો’ નો અર્થ ‘નાનો છોકરો’ થાય છે, પરંતુ હવામાનશાસ્ત્રમાં તેનો અર્થ ઘણો ગંભીર છે. તે પ્રશાંત મહાસાગર (Pacific Ocean) સાથે જોડાયેલી એક સમુદ્રી ઘટના છે. સામાન્ય રીતે, સમુદ્રની સપાટી પરનું ગરમ પાણી એશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયા તરફ વહેતું હોય છે. પરંતુ જ્યારે ‘અલ નીનો’ ની સ્થિતિ સર્જાય છે, ત્યારે આ ચક્ર ઉલટું થઈ જાય છે.
વિષુવવૃત્ત પાસે પ્રશાંત મહાસાગરનું પાણી સામાન્ય કરતા વધુ ગરમ થઈ જાય છે અને આ ગરમ પાણી દક્ષિણ અમેરિકા તરફ વહેવા લાગે છે. સમુદ્રના તાપમાનમાં થતો આ ફેરફાર સમગ્ર વિશ્વના હવામાન ચક્રને ખોરવી નાખે છે, જેના કારણે પવનની દિશા, વરસાદનું પ્રમાણ અને ગરમીના સ્તરમાં મોટા ફેરફારો થાય છે.
સામાન્ય અલ નીનો અને ‘સુપર અલ નીનો’ વચ્ચેનો તફાવત
જ્યારે પ્રશાંત મહાસાગરના પાણીનું તાપમાન સામાન્ય કરતા થોડું વધે, ત્યારે તેને ‘અલ નીનો’ કહેવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે આ તાપમાનમાં ૧.૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ કે તેનાથી વધુનો વધારો થાય, ત્યારે આ ઘટના અત્યંત વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. વિજ્ઞાનીઓ તેને જ ‘સુપર અલ નીનો’ કહે છે.
આ વખતે વૈજ્ઞાનિકો ચિંતિત છે કારણ કે ગ્લોબલ વોર્મિંગ (ગ્રીનહાઉસ ગેસોને કારણે પૃથ્વીનું વધતું તાપમાન) અને અલ નીનો બંને એકસાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે. આ ‘બેવડા પ્રહાર’ ને કારણે જ ૧૪૦ વર્ષમાં ક્યારેય ન અનુભવી હોય તેવી ભીષણ લૂ (Heat Wave) ની આગાહી કરવામાં આવી રહી છે. વર્ષ ૧૯૫૦ પછી આવી સ્થિતિ માત્ર ગણીગાંઠી વાર જ જોવા મળી છે, જેમ કે ૧૯૮૨-૮૩, ૧૯૯૭-૯૮ અને ૨૦૧૫-૧૬ માં.
વિજ્ઞાનીઓ શા માટે ફફડી રહ્યા છે?
ન્યૂયોર્કની અલ્બાની યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર પોલ રાઉન્ડી સહિતના અનેક નિષ્ણાતો માને છે કે આ વખતે ‘નીનો ૩.૪’ વિસ્તારમાં તાપમાનમાં ૨ ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુનો વધારો થઈ શકે છે. આ વધારો અત્યંત દુર્લભ અને ખતરનાક છે. ૧૪૦ વર્ષના ઈતિહાસમાં સૌથી શક્તિશાળી અલ નીનોની સંભાવના સેવાઈ રહી છે, જે વિશ્વના અનેક ભાગોમાં કુદરતી આફતો લાવી શકે છે.
ભારત પર શું થશે અસર? (મોન્સૂન અને ખેતી)
ભારત જેવા કૃષિપ્રધાન દેશ માટે અલ નીનો હંમેશા ચિંતાનો વિષય રહ્યો છે. ભારતના હવામાન અને અર્થતંત્ર પર તેની અસરો કંઈક આ મુજબ હોઈ શકે છે:
૧. ચોમાસામાં વિલંબ અને વરસાદની ખેંચ: અલ નીનો વર્ષો દરમિયાન ભારતમાં ચોમાસું નબળું પડતું જોવા મળે છે. જો વરસાદ ઓછો પડે, તો જળાશયોના સ્તર નીચે જશે અને ખેતી માટે પાણીની તંગી સર્જાશે.
૨. ભીષણ ગરમી અને લૂ: સુપર અલ નીનોને કારણે ભારતના મેદાની વિસ્તારોમાં તાપમાન ૪૫-૫૦ ડિગ્રી સુધી પહોંચી શકે છે, જે જનજીવન અને પશુધનને માઠી અસર પહોંચાડી શકે છે.
૩. ખેતી અને મોંઘવારી: જો વરસાદ નબળો રહે તો ડાંગર, કપાસ અને શેરડી જેવા પાકોને નુકસાન થઈ શકે છે. પાક ઓછો થવાને કારણે બજારમાં અનાજ અને શાકભાજીના ભાવ વધી શકે છે, જે સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર બોજ વધારશે.
વૈશ્વિક અસરો
માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં તેની અસરો જોવા મળશે. એક તરફ દક્ષિણ અમેરિકામાં અતિવૃષ્ટિ અને પૂર જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે, તો બીજી તરફ ઓસ્ટ્રેલિયા, ઈન્ડોનેશિયા અને દક્ષિણ એશિયાના દેશોમાં ભયંકર દુષ્કાળ પડી શકે છે. સમુદ્રી જીવો અને માછીમારીના વ્યવસાય પર પણ તેની નકારાત્મક અસર પડશે.
