ઈરાન યુદ્ધ અને ચાબહાર પોર્ટ: ભારત માટે આ પ્રોજેક્ટ કેમ છે જીવાદોરી સમાન?
મધ્ય પૂર્વમાં ફાટી નીકળેલા યુદ્ધને કારણે ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના વ્યૂહાત્મક સંબંધોના પાયા સમાન ચાબહાર પોર્ટ પ્રોજેક્ટની ગતિ ધીમી પડી શકે છે. જોકે, બંને દેશો આ પ્રોજેક્ટને ચાલુ રાખવાના પક્ષમાં છે. ઈરાનના દક્ષિણ-પૂર્વમાં ઓમાનની ખાડી પર સ્થિત આ બંદર ભારતને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવા માટે એક વૈકલ્પિક અને સુરક્ષિત માર્ગ પૂરો પાડે છે. ભારતે અત્યાર સુધી અહીં ‘શાહિદ બેહિશ્તી ટર્મિનલ’ના વિકાસ માટે 120 મિલિયન ડોલરથી વધુનું રોકાણ કર્યું છે.
ભારત માટે ચાબહારનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ
પાકિસ્તાન પર નિર્ભરતાનો અંત: ભારત અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચે સીધો જમીની માર્ગ નથી કારણ કે વચ્ચે પાકિસ્તાન આવે છે. ચાબહાર પોર્ટ દ્વારા ભારત સમુદ્ર માર્ગે ઈરાન સુધી માલ મોકલી શકે છે અને ત્યાંથી રોડ કે રેલવે દ્વારા અફઘાનિસ્તાન પહોંચી શકાય છે. આનાથી પાકિસ્તાન પરની નિર્ભરતા ખતમ થાય છે.
રશિયા અને યુરોપ સુધી વેપાર: ચાબહાર એ ‘ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર’ (INSTC) નો મુખ્ય ભાગ છે. આ માર્ગ ભારતને ઈરાન, અઝરબૈજાન અને રશિયા મારફતે યુરોપ સાથે જોડે છે, જેનાથી નિકાસનો ખર્ચ અને સમય બંનેમાં ઘટાડો થાય છે.
ચીન-પાકિસ્તાન જોડીનો જવાબ: ચીને પાકિસ્તાનમાં ‘ગ્વાદર પોર્ટ’ વિકસાવ્યું છે, જે ભારત માટે સુરક્ષાનો ખતરો છે. ગ્વાદરથી ચાબહાર માત્ર 170 કિમી દૂર છે. ચાબહાર દ્વારા ભારત અરબ સાગરમાં પોતાની વ્યૂહાત્મક હાજરી જાળવી રાખીને ચીનના પ્રભાવને સંતુલિત કરી શકે છે.
યુદ્ધની ચાબહાર પ્રોજેક્ટ પર શું અસર પડશે?
ઈરાન અને અમેરિકા-ઈઝરાયેલ વચ્ચેના સૈન્ય તણાવને કારણે આ પ્રોજેક્ટના ભવિષ્ય સામે કેટલાક પ્રશ્નો ઉભા થયા છે:
સુરક્ષા અને લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ: યુદ્ધને કારણે ઈરાનના ઘણા સૈન્ય મથકો પર હુમલા થયા છે. જોકે ચાબહારને સીધું નુકસાન થયું નથી, પરંતુ સમગ્ર પ્રદેશમાં સુરક્ષા જોખમ વધતા જહાજોના વીમા અને પરિવહન ખર્ચમાં વધારો થયો છે.
અમેરિકી પ્રતિબંધોનો પડકાર: ઈરાન પર લદાયેલા સખત અમેરિકી પ્રતિબંધો આ પ્રોજેક્ટમાં મોટો અવરોધ છે. ભારતને અત્યાર સુધી અફઘાનિસ્તાનમાં માનવીય સહાય માટે પ્રતિબંધોમાં થોડી રાહત મળતી હતી, પરંતુ જો તણાવ વધશે તો ભારતીય કંપનીઓ માટે અહીં કામ કરવું મુશ્કેલ બનશે.
દરિયાઈ માર્ગો પર દબાણ: પર્સિયન ગલ્ફમાં તણાવ વધવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓ સાવચેત થઈ ગઈ છે. આનાથી ચાબહાર દ્વારા થતા વેપારની ગતિ ધીમી પડી શકે છે.
વર્તમાન સ્થિતિ અને ભવિષ્ય
ભારત સરકારે હાલ પૂરતું આ પ્રોજેક્ટમાં નવું ફંડિંગ અટકાવી દીધું છે. વર્ષ 2026-27ના બજેટમાં ચાબહાર પોર્ટ માટે નવી રકમ ફાળવવામાં આવી નથી. નિષ્ણાતો આને પ્રોજેક્ટનો ત્યાગ નહીં, પરંતુ ‘અસ્થાયી વિરામ’ (Pause) તરીકે જોઈ રહ્યા છે. ભારત અત્યારે ‘થોભો અને રાહ જુઓ’ની નીતિ અપનાવી રહ્યું છે. જો મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિ સ્થપાય અને પ્રતિબંધો હળવા થાય, તો ચાબહાર પોર્ટ પ્રાદેશિક વેપારનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર બની શકે છે
