મૃત વ્યક્તિના આધારનો દુરુપયોગ રોકવા UIDAIની કડક કાર્યવાહી, જાણો સંપૂર્ણ વિગત
ભારતમાં ઓળખના સૌથી સશક્ત દસ્તાવેજ ‘આધાર’ ની સુરક્ષા અને ચોકસાઈને લઈને એક ઐતિહાસિક પગલું લેવામાં આવ્યું છે. ભારતીય વિશિષ્ટ ઓળખ સત્તામંડળ (UIDAI) એ દેશવ્યાપી સ્તરે એક વિશેષ અભિયાન ચલાવીને અત્યાર સુધીમાં 2.5 કરોડથી વધુ મૃત નાગરિકોના આધાર નંબર નિષ્ક્રિય (Deactivate) કરી દીધા છે.
ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય દ્વારા 4 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ શેર કરવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, આ પગલું આધાર ડેટાબેઝની અખંડિતતા જાળવવા અને ઓળખની ચોરી (Identity Theft) રોકવા માટે લેવામાં આવ્યું છે. આ પ્રથમ વખત છે જ્યારે આટલી મોટી સંખ્યામાં મૃત વ્યક્તિઓના આધાર ડેટાને ‘ક્લીન-અપ’ કરવામાં આવ્યો છે.
મૃતકનું આધાર નિષ્ક્રિય કરવું કેમ અનિવાર્ય છે?
આધાર કાર્ડ માત્ર ઓળખપત્ર નથી, પરંતુ તે બેંક ખાતા, પાન કાર્ડ, પ્રોવિડન્ટ ફંડ (PF) અને તમામ સરકારી સબસિડી યોજનાઓ સાથે જોડાયેલું હોય છે.
-
છેતરપિંડી પર અંકુશ: જો કોઈ મૃત વ્યક્તિનું આધાર સક્રિય રહે છે, તો ગુનેગારો તેનો ઉપયોગ નકલી બેંક ખાતા ખોલવા અથવા ગેરકાયદેસર નાણાકીય વ્યવહારો માટે કરી શકે છે.
-
સરકારી યોજનાઓનો દુરુપયોગ: ઘણા કિસ્સાઓમાં જોવા મળ્યું છે કે વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી પણ તેમના આધારનો ઉપયોગ કરીને પેન્શન અથવા રાશન જેવી સુવિધાઓનો લાભ લેવામાં આવતો હોય છે.
-
ડેટાની શુદ્ધતા: સરકાર ઈચ્છે છે કે આધાર ડેટાબેઝમાં માત્ર જીવિત લોકો જ સામેલ હોય, જેથી વસ્તી ગણતરી અને અન્ય આંકડાઓમાં ચોકસાઈ રહે.
UIDAIની નવી ઓનલાઇન સેવા: ‘રિપોર્ટિંગ ઓફ ડેથ’
મૃતકના આધારને બંધ કરવાની પ્રક્રિયા પહેલા ઘણી જટિલ હતી, પરંતુ જૂન 2025 માં UIDAI એ ‘Reporting of Death of a Family Member’ નામે એક સમર્પિત ઓનલાઇન પોર્ટલ શરૂ કર્યું. આના માધ્યમથી હવે ઘરે બેઠા જ કોઈ પણ સ્વજનનું આધાર નિષ્ક્રિય કરાવી શકાય છે.
જરૂરી દસ્તાવેજો (Checklist):
અરજી શરૂ કરતા પહેલા નીચેના દસ્તાવેજોની સ્કેન કોપી તૈયાર રાખો:
-
મૃતકનું મૂળ આધાર કાર્ડ.
-
સત્તાવાર મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર (Death Certificate).
-
ડૉક્ટર દ્વારા જારી કરાયેલ મેડિકલ સ્ટેટમેન્ટ.
-
અરજદાર (સ્વજન) નું આધાર અને મૃતક સાથેના સંબંધનો પુરાવો.
સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ પ્રક્રિયા: મૃતકનું આધાર કેવી રીતે નિષ્ક્રિય કરવું?
જો તમારા પરિવારમાં કોઈનું મૃત્યુ થયું હોય અને તમે તેમનું આધાર સુરક્ષિત રીતે બંધ કરવા માંગતા હોવ, તો આ સ્ટેપ્સ અનુસરો:
-
સત્તાવાર પોર્ટલ પર જાઓ: સૌથી પહેલા UIDAI ની સત્તાવાર વેબસાઇટ myaadhaar.uidai.gov.in પર લોગ ઇન કરો.
-
વિકલ્પ પસંદ કરો: હોમપેજ પર તમને ‘Report death of a family member’ નો વિકલ્પ દેખાશે, તેના પર ક્લિક કરો.
-
વિગતો ભરો: મૃતકનો 12 અંકનો આધાર નંબર દાખલ કરો. વેરિફિકેશન માટે તમારા રજિસ્ટર્ડ મોબાઈલ નંબર પર એક OTP આવશે.
-
દસ્તાવેજો અપલોડ કરો: પોર્ટલ પર મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર અને અન્ય માંગેલ દસ્તાવેજો સ્પષ્ટ રીતે અપલોડ કરો.
-
વેરિફિકેશન અને સબમિશન: બધી માહિતી તપાસ્યા પછી ‘સબમિટ’ બટન દબાવો. UIDAI ની ટીમ આ દસ્તાવેજોનું ફિઝિકલ વેરિફિકેશન કરશે અને થોડા દિવસોમાં આધારને કાયમી ધોરણે નિષ્ક્રિય કરી દેશે.
આધાર સ્ટેટસ ઓનલાઇન કેવી રીતે તપાસવું? (How to Check Status)
આધાર સ્ટેટસ ઓનલાઇન કેવી રીતે તપાસવું? (How to Check Status)જો તમે આધાર નિષ્ક્રિય કરવા માટે અરજી કરી હોય અથવા તમે એ ખાતરી કરવા માંગતા હોવ કે કોઈનું આધાર હજુ પણ સક્રિય છે કે નહીં, તો તેની પ્રક્રિયા પણ ખૂબ જ સરળ છે:
-
MyAadhaar પોર્ટલ પર જાઓ અને ‘Check Aadhaar Status’ વિકલ્પ પર ક્લિક કરો.
-
તમારો અથવા સંબંધિત વ્યક્તિનો 12 અંકનો આધાર નંબર અને સ્ક્રીન પર દેખાતો કેપ્ચા કોડ દાખલ કરો.
-
પરિણામ: જો આધાર બંધ થઈ ગયું હશે, તો ત્યાં ‘Inactive’ અથવા ‘Deactivated’ લખેલું દેખાશે. જો તે સક્રિય હશે, તો ત્યાં ‘Active’ લખેલું હશે.
-
જે લોકોએ તાજેતરમાં અરજી કરી છે, તેઓ તેમના 27 અંકના રિક્વેસ્ટ નંબર (URN) નો ઉપયોગ કરીને પણ પ્રોગ્રેસ જોઈ શકે છે.
સિવિલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (CRS) સાથે જોડાણ
UIDAI નું આ અભિયાન હવે વધુ સચોટ બન્યું છે કારણ કે તેને Civil Registration System (CRS) સાથે જોડી દેવામાં આવ્યું છે. આ સિસ્ટમ દેશભરમાં જન્મ અને મૃત્યુનો સત્તાવાર રેકોર્ડ રાખે છે. હાલમાં આ જોડાણ 25 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં સંપૂર્ણ રીતે લાગુ થઈ ગયું છે. આનો અર્થ એ છે કે જેવું કોઈ રાજ્યમાં મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર જારી થાય છે, તેની માહિતી આપોઆપ UIDAI ની સિસ્ટમ સુધી પહોંચી જાય છે, જેનાથી વેરિફિકેશન પ્રક્રિયા ઝડપી બની છે.
નિષ્કર્ષ
UIDAI દ્વારા 2.5 કરોડ આધાર નંબરોને બંધ કરવા એ ડિજિટલ ઇન્ડિયાની સુરક્ષાની દિશામાં એક મોટું સીમાચિહ્નરૂપ છે. એક જવાબદાર નાગરિક તરીકે, આપણા પરિવારના મૃત સભ્યોની માહિતી પોર્ટલ પર અપડેટ કરવી એ આપણી ફરજ છે. આનાથી ડેટા સુરક્ષિત રહેશે અને દેશને નાણાકીય છેતરપિંડીથી બચાવવામાં પણ મદદ મળશે.
