ચંદ્રના ‘ડીપ ફ્રીઝર’માં પાણીની શોધ: ચીન ટૂંક સમયમાં લોન્ચ કરશે ચાંગ’ઈ-૭ મિશન
ભારતના સફળ ચંદ્રયાન-૩ મિશન બાદ હવે ચીને પણ ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર પહોંચવા માટે કમર કસી લીધી છે. ચીન ટૂંક સમયમાં જ પોતાનું સૌથી જટિલ અને મહત્વાકાંક્ષી ચંદ્ર મિશન ‘ચાંગ’ઈ-૭’ (Chang’e-7) લોન્ચ કરવા જઈ રહ્યું છે. આ અતિ આધુનિક મિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર આવેલા ઊંડા ખાડાઓ (ક્રેટેર્સ)માં થીજી ગયેલા પાણી અને બરફના ભંડારોની શોધ કરવાનો છે. આ માનવરહિત મિશનનું નામ ચીનની પૌરાણિક ચંદ્ર દેવીના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. આ મિશનમાં રોબોટિક લેન્ડર, એક રોવર અને ખાસ પ્રકારનું ‘હોપિંગ’ પ્રોબ તૈનાત કરવામાં આવશે.
ચીનનું આ મિશન ચંદ્ર પર માનવ વસાહત સ્થાપવાના તેના લાંબા ગાળાના પ્રોજેક્ટનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ચીન ૨૦૩૦ પહેલા પોતાના અંતરિક્ષયાત્રીઓને ચંદ્ર પર ઉતારવાની યોજના ધરાવે છે. આ ઉપરાંત, ૨૦૩૫ સુધીમાં રશિયા સાથે મળીને ચંદ્ર પર એક સંયુક્ત આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધન સ્ટેશન સ્થાપવાની દિશામાં પણ ચીન ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે.
જોકે, ચંદ્ર પર થીજી ગયેલા બરફ સુધી પહોંચવું એ ચીન માટે બિલકુલ આસાન નહીં હોય. આ બરફ ચંદ્રના એવા અત્યંત ઊંડા અને દુર્ગમ ખાડાઓમાં આવેલો છે જ્યાં અબજો વર્ષોથી સૂર્યપ્રકાશનું એક કિરણ પણ પહોંચ્યું નથી. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ વિષમ વિસ્તારોમાં તાપમાન માઈનસ ૨૦૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસથી પણ નીચે રહે છે.
ચાંગ’ઈ-૭ સ્પેસક્રાફ્ટ ક્યાં ઉતરશે અને કેવી રીતે કામ કરશે?
અહેવાલો અનુસાર, ચાંગ’ઈ-૭ સ્પેસક્રાફ્ટને ચીનના દક્ષિણી ટાપુ હેનાનમાં આવેલા વેનચાંગ સ્પેસ લોન્ચ સાઈટ પરથી લોંગ માર્ચ-૫ રોકેટ દ્વારા અંતરિક્ષમાં મોકલવામાં આવશે. આ સ્પેસક્રાફ્ટમાં વોટર એનાલાઈઝર, અત્યાધુનિક કેમેરા અને ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરી શકે તેવા રડાર જેવા અનેક વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણો જોડવામાં આવ્યા છે. ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચ્યા પછી, સ્પેસક્રાફ્ટ દક્ષિણ ધ્રુવ પર લેન્ડિંગ માટે યોગ્ય અને સુરક્ષિત સ્થળની સમીક્ષા કરશે.
લેન્ડિંગ માટે પસંદ કરાયેલા સંભવિત સ્થળોમાં ‘શેકલેટન ક્રેટેર’નો કિનારો અગ્રણી છે. આ એક એવો ઊંડો ખાડો છે જેની અંદરનો ભાગ કાયમ માટે અંધકારમાં ડૂબેલો રહે છે, પરંતુ તેનો ઉબડખાબડ કિનારો લગભગ સતત સૂર્યપ્રકાશ મેળવે છે. ચીને આ મિશનના સત્તાવાર લોન્ચિંગ કે લેન્ડિંગની ચોક્કસ તારીખ જાહેર કરી નથી, પરંતુ અંતરિક્ષ વિજ્ઞાનીઓના અનુમાન મુજબ નવેમ્બર આસપાસ લેન્ડિંગનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. ચંદ્રની સપાટી પર સફળતાપૂર્વક ઉતર્યા બાદ રોવર અને હોપર સપાટીનું પૃથ્થકરણ શરૂ કરશે.
ચીને ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર જ કેમ પસંદગી ઉતારી?
ચંદ્રનો દક્ષિણ ધ્રુવ વૈજ્ઞાનિકો માટે હંમેશાથી ભારે રહસ્ય અને આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહ્યો છે. અહીં આવેલા કેટલાક ખાડાઓમાં અબજો વર્ષોથી સૂર્યપ્રકાશ પહોંચ્યો ન હોવાથી તે એક કુદરતી ‘ડીપ ફ્રીઝર’ ની જેમ કામ કરે છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે આ વિસ્તારોમાં પ્રાચીન જળ સંચય અને બાષ્પશીલ કાર્બનિક સંયોજનો સચવાયેલા હોવાની પૂરી શક્યતા છે. નેશનલ એરોનોટિક્સ એન્ડ સ્પેસ એડમિનિસ્ટ્રેશન (NASA) મુજબ, આ કાયમી છાયાવાળા વિસ્તારોનું તાપમાન માઈનસ ૨૦૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસથી પણ વધુ નીચું જઈ શકે છે.
ચંદ્ર પર પાણીની શોધ ભવિષ્યના મિશનો માટે કેમ જરૂરી છે?
ભવિષ્યમાં ચંદ્ર પર માનવ મથકો સ્થાપવા અને લાંબા ગાળાના સ્પેસ રિસર્ચ મિશનો માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા અત્યંત નિર્ણાયક પરિબળ છે:
પીવાનું પાણી અને ઓક્સિજન: ચંદ્ર પર પાણી મળી આવવાથી ત્યાં રહેનારા અંતરિક્ષયાત્રીઓ માટે પીવાના પાણીની સમસ્યા ઉકેલાઈ જશે અને તેમાંથી ઓક્સિજન પણ બનાવી શકાશે.
રોકેટ ઈંધણ: પાણીના અણુઓમાંથી હાઈડ્રોજન અને ઓક્સિજન અલગ કરીને તેને રોકેટના કાચા ઈંધણ તરીકે વાપરી શકાશે.
ખર્ચમાં ઘટાડો: જો ચંદ્ર પર જ પાણી અને ઈંધણ ઉપલબ્ધ થઈ જાય, તો પૃથ્વી પરથી મોંઘા પુરવઠા મિશનો મોકલવાની જરૂરિયાત ઘટી જશે, જેનાથી સ્પેસ મિશનોનો ખર્ચ ખૂબ ઓછો થઈ જશે.
દક્ષિણ ધ્રુવ પર ભારતનો ઐતિહાસિક દબદબો
ચંદ્રના આ રહસ્યમય દક્ષિણ ધ્રુવ પર પહોંચવા માટે વિશ્વની મહાસત્તાઓ વચ્ચે ભારે સ્પર્ધા ચાલી રહી છે. ચીન ઉપરાંત અમેરિકા, ભારત અને રશિયાએ પણ ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવને પોતાનું મુખ્ય લક્ષ્ય બનાવ્યું છે. આ તમામ દેશોમાંથી માત્ર ભારત જ એકમાત્ર એવો દેશ છે જેણે ૨૦૨૩માં પોતાના ‘ચંદ્રયાન-૩’ મિશન દ્વારા ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવની અતિ નજીક સફળતાપૂર્વક સોફ્ટ લેન્ડિંગ કરીને ઈતિહાસ રચ્યો હતો.
આગામી વર્ષોમાં આ સ્પર્ધા વધુ તીવ્ર બનવાની છે, જેમાં નાસાનું વાઈપર રોવર, યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સીનું પ્રોસ્પેક્ટ ડ્રિલિંગ પેકેજ અને જાપાન-ભારતનું સંયુક્ત ‘લુપ્રેક્સ’ (LUPEX) રોવર પણ ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર પહોંચવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે.
