કોલસા માફિયા પર સીધો પ્રહાર: CISF ને મળેલા નવા કાયદાકીય અધિકારો બન્યા ‘ગેમ-ચેન્જર’
ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને ઔદ્યોગિક પ્રગતિના મુખ્ય સ્તંભ સમાન ‘કોલસા’ પર દાયકાઓથી માફિયાઓની કુદ્રષ્ટિ રહી છે. દેશની આ કિંમતી સંપત્તિની ચોરી અને તસ્કરી રોકવા માટે વર્ષોથી પ્રયાસો થઈ રહ્યા હતા, પરંતુ કાયદાકીય મર્યાદાઓને કારણે માફિયાઓ હંમેશા છટકી જતા હતા. જોકે, હવે આ રમત બદલાઈ ગઈ છે. તાજેતરમાં ખાન અને ખનિજ અધિનિયમ (Mines and Minerals Act), 1957 માં કરવામાં આવેલા ઐતિહાસિક સુધારાએ કેન્દ્રીય ઔદ્યોગિક સુરક્ષા બળ (CISF) ને નવી ધાર અને શક્તિ આપી છે.
CISF ની નવી ભૂમિકા: માત્ર રક્ષક નહીં, હવે કાયદાકીય અમલીકરણ એજન્સી
અગાઉ, CISF ની જવાબદારી માત્ર કોલસાની ખાણો અને તેના પરિવહન માર્ગોની સુરક્ષા પૂરતી મર્યાદિત હતી. જો કોઈ તસ્કર પકડાય, તો CISF એ તેને સ્થાનિક પોલીસને સોંપવો પડતો હતો. આ લાંબી પ્રક્રિયા અને કાયદાકીય ગૂંચવણોનો ફાયદો ઉઠાવીને ગુનેગારો ઘણીવાર છૂટી જતા.
પરંતુ, નવા કાયદાકીય સુધારા પછી CISF હવે રેલવે સુરક્ષા બળ (RPF) ની જેમ એક પૂર્ણ ‘વૈધાનિક અમલીકરણ એજન્સી’ બની ગયું છે. હવે CISF ને સ્થાનિક પોલીસની રાહ જોવાની જરૂર નથી. તેઓ જાતે જ સર્ચ ઓપરેશન કરી શકે છે, જપ્તી કરી શકે છે અને સીધા કોર્ટમાં ફરિયાદ દાખલ કરી શકે છે. આ બદલાવે સુરક્ષા દળના મનોબળ અને કામગીરીમાં જબરદસ્ત વધારો કર્યો છે.
ઝારખંડનું ‘કરગલી’ મોડેલ: સફળતાના આંકડા બોલે છે
ઝારખંડના બેરમો કોલસા વિસ્તારમાં આવેલી સેન્ટ્રલ કોલફિલ્ડ્સ લિમિટેડ (CCL) ની ‘કરગલી’ યુનિટ આ નવા ફેરફારનું જીવંત ઉદાહરણ છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં CISF એ જે આક્રમક વલણ અપનાવ્યું છે, તેના પરિણામો આશ્ચર્યજનક છે:
જપ્તીમાં મોટો ઉછાળો: વર્ષ 2024 માં જ્યાં 250 ટન કોલસો જપ્ત થયો હતો, ત્યાં 2025 માં આ આંકડો સીધો 1,100 ટન પર પહોંચી ગયો. આ જપ્ત થયેલા કોલસાની બજાર કિંમત આશરે 24 લાખ રૂપિયા છે.
સક્રિય પેટ્રોલિંગ: વર્ષ 2024 માં 128 છાપા મારવામાં આવ્યા હતા, જે 2025 માં વધીને 220 થઈ ગયા. આ દર્શાવે છે કે CISF હવે ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર કેટલી સક્રિય છે.
વાહનો પર કાર્યવાહી: તસ્કરીમાં વપરાતા વાહનોની જપ્તીમાં પણ અનેકગણો વધારો થયો છે. 2024 માં માત્ર 12 વાહનો જપ્ત થયા હતા, જેની સામે 2025 માં 102 વાહનો પકડાયા.
આ માત્ર એક યુનિટની વાત છે, પરંતુ આ કાર્યવાહીથી સરકારી તિજોરીને વાર્ષિક 3 થી 4 કરોડ રૂપિયાના નુકસાનથી બચાવવામાં સફળતા મળી છે.
માફિયાના નવા પેંતરા અને CISF નો ‘નાઈટ એમ્બુશ’
જેમ જેમ કાયદો સખત બન્યો, તેમ માફિયાઓએ પણ પોતાની પદ્ધતિ બદલી. હવે મોટા ટ્રકોને બદલે તેઓ જંગલો અને ગામડાના સાંકડા રસ્તાઓનો ઉપયોગ કરીને મોટરસાઈકલ દ્વારા કોલસાની તસ્કરી કરવા લાગ્યા હતા. માફિયાઓને લાગ્યું કે તેઓ સુરક્ષા એજન્સીઓની નજરથી બચી જશે, પરંતુ CISF સતર્ક હતી.
CISF એ ખાસ કરીને રાત્રિના સમયે ‘નાઈટ એમ્બુશ’ (ઘાત લગાવીને હુમલો) કરવાની રણનીતિ અપનાવી. પાંચ દિવસના સતત ઓપરેશનમાં, CISF એ એકસાથે 24 મોટરસાઈકલો પકડી પાડી જે अवैध કોલસાથી ભરેલી હતી. આ કાર્યવાહીએ સાબિત કરી દીધું કે માફિયા ગમે તેટલા નવા રસ્તા અપનાવે, હવે કાયદાની આંખમાંથી છૂટવું તેમના માટે મુશ્કેલ છે.
દેશભરમાં મહા-અભિયાન
કરગલીની સફળતા માત્ર એક શરૂઆત છે. સમગ્ર ભારતના વિવિધ કોલસા વિસ્તારોમાં CISF દ્વારા અત્યાધુનિક ટેકનોલોજી અને રણનીતિનો ઉપયોગ કરીને મોટા પાયે અભિયાન ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે. આનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશની રાષ્ટ્રીય સંપદાને સિન્ડિકેટ્સના હાથમાં જતી રોકવાનો છે.
જ્યારે કોલસો ચોરાઈને કાળાબજારમાં વેચાય છે, ત્યારે તેનો સીધો માર દેશના વિકાસ અને ઊર્જા ક્ષેત્ર પર પડે છે. CISF ના આ નવા ‘અવતાર’ થી માત્ર ગુનેગારોમાં જ ફફડાટ નથી વ્યાપ્યો, પરંતુ સામાન્ય લોકોમાં પણ વિશ્વાસ બેઠો છે કે દેશના સંસાધનો સુરક્ષિત છે.
CISF ને મળેલી આ કાયદાકીય તાકાત માત્ર કાગળ પરનો ફેરફાર નથી, પરંતુ તે જમીન પરની એક મોટી ક્રાંતિ છે. એક સુરક્ષા દળ જે ફક્ત ખાનની દીવાલોની રક્ષા કરતું હતું, તે આજે તસ્કરોના નેટવર્કને તોડવામાં સક્ષમ છે. ભારતની આર્થિક વૃદ્ધિ માટે કોલસો એક ‘ઈંધણ’ છે, અને CISF હવે તે સુનિશ્ચિત કરી રહ્યું છે કે આ ઈંધણ માફિયાઓની તિજોરીમાં નહીં, પણ દેશના વિકાસમાં કામ આવે.
આ બદલાવ આવનારા સમયમાં કોલસા માફિયાઓના અંતની શરૂઆત સાબિત થઈ શકે છે.
