વિકાસ વિરુદ્ધ પર્યાવરણ: દેશના મુખ્ય ન્યાયાધીશની ટિપ્પણી પર કેમ ભડક્યો વિવાદ? વકીલો અને પૂર્વ અમલદારોએ કેમ લખવો પડ્યો ખુલ્લો પત્ર?
ભારત જેવા લોકતાંત્રિક અને વિકાસશીલ દેશમાં ‘વિકાસ’ અને ‘પર્યાવરણની રક્ષા’ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ હંમેશાં એક મોટો પડકાર રહ્યો છે. પરંતુ તાજેતરમાં દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતમાંથી આવેલી એક ટિપ્પણીએ આ ચર્ચાને ફરી એકવાર ગંભીર વળાંક આપ્યો છે. પર્યાવરણીય કાર્યકરો વિશે ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત દ્વારા કરવામાં આવેલી કેટલીક મૌખિક ટિપ્પણીઓ બાદ દેશના કાયદાકીય અને વહીવટી વર્તુળોમાં ભારે નારાજગી જોવા મળી રહી છે. આ ટિપ્પણીઓને ‘અન્યાયી’ અને ‘સંભવિત રીતે જોખમી’ ગણાવીને દેશના 72 વકીલો, કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ, પ્રોફેસરો, સંશોધકો અને ભૂતપૂર્વ સિવિલ સેવકો (આઈએએસ-આઈપીએસ અધિકારીઓ) એ CJI ને એક ખુલ્લો પત્ર લખીને પોતાના આક્રોશ અને ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
શું હતો સમગ્ર મામલો અને ન્યાયાધીશે શું કહ્યું?
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત 11 મેના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક સુનાવણી દરમિયાન થઈ હતી. કોર્ટ સમક્ષ ગુજરાતના પીપાવાવ બંદર (Pipavav Port) ના પ્રસ્તાવિત વિસ્તરણ સંબંધિત એક મહત્વનો કેસ ચાલી રહ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટના કારણે પર્યાવરણને થનારા નુકસાન અંગે પર્યાવરણવાદીઓએ કોર્ટના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા.
સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત અને ન્યાયમૂર્તિ જોયમલ્યા બાગચીની બનેલી બેન્ચે નારાજગી વ્યક્ત કરતા એક આકરો સવાલ કર્યો. બેન્ચે કહ્યું:
“આ દેશમાં એક પણ એવો પ્રોજેક્ટ અમને બતાવો જ્યાં આ કથિત પર્યાવરણીય કાર્યકરોએ આગળ આવીને એમ કહ્યું હોય કે અમે આ પ્રોજેક્ટનું સ્વાગત કરીએ છીએ.”
અદાલતનું આ વલણ સ્પષ્ટ કરતું હતું કે ન્યાયતંત્ર પર્યાવરણીય અરજીઓને વિકાસના કામોમાં રોડા નાખવાના પ્રયાસ તરીકે જોઈ રહ્યું છે. પરંતુ, કાયદાના રક્ષકો અને દેશના પૂર્વ વહીવટકર્તાઓને ન્યાયતંત્રનું આ વલણ બિલકુલ યોગ્ય ન લાગ્યું.
પત્રમાં વ્યક્ત કરાયેલી મુખ્ય ચિંતાઓ: ‘વિકાસ વિરોધી’ નું લેબલ કેટલું યોગ્ય?
CJI ને મોકલવામાં આવેલા આ ખુલ્લા પત્રમાં સહી કરનારાઓએ દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતના આ દ્રષ્ટિકોણ સામે આકરા સવાલો ઉઠાવ્યા છે. પત્રમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે કોર્ટની આવી ટિપ્પણીઓ પર્યાવરણીય ચકાસણી અને જનહિતની અરજીઓ (PIL) ને સીધેસીધી ‘વિકાસ વિરોધી’ તરીકે ચિતરવાનો પ્રયાસ કરે છે, જે તથ્યપૂર્ણ રીતે ખોટું છે અને બંધારણીય રીતે ચિંતાજનક છે.
૧. પૂર્વગ્રહયુક્ત માનસિકતાનો આક્ષેપ
ભૂતપૂર્વ સિવિલ સેવકોના જૂથે શુક્રવારે જારી કરેલા એક અલગ નિવેદનમાં જણાવ્યું છે કે, દેશની સર્વોચ્ચ ન્યાયિક સત્તા પાસેથી આવા પૂર્વગ્રહયુક્ત નિવેદનની અપેક્ષા રાખી શકાય નહીં. સર્વોચ્ચ અદાલતનું કામ કોઈપણ પૂર્વ-ધારણા કે પક્ષપાત વિના દરેક મુદ્દાને ન્યાયની ત્રાજવે તોલવાનું અને કેસની યોગ્યતા (Merits) ના આધારે નિર્ણય લેવાનું છે. જ્યારે ન્યાયતંત્ર જ પર્યાવરણવાદીઓને વિકાસના અવરોધક માનવા લાગે, ત્યારે સામાન્ય નાગરિકો માટે ન્યાયની આશા ધૂંધળી બની જાય છે.
૨. ન્યાયશાસ્ત્રમાં નકારાત્મક પરિવર્તન
આ પત્ર પર હસ્તાક્ષર કરનારાઓ ‘નેશનલ એલાયન્સ ફોર જસ્ટિસ, એકાઉન્ટેબિલિટી એન્ડ રાઇટ્સ’ (NAJAR) ના સભ્યો છે. વકીલોના આ જૂથે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે આ ટિપ્પણી માત્ર એક કેસ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે ભારતના પર્યાવરણીય ન્યાયશાસ્ત્ર (Environmental Jurisprudence) માં આવી રહેલા એક ખતરનાક બદલાવ તરફ ઈશારો કરે છે.
પહેલાનું વલણ: અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટ પર્યાવરણીય મુકદ્દમાઓને બંધારણીય શાસન અને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો (જેમ કે આર્ટિકલ 21 અંતર્ગત સ્વચ્છ પર્યાવરણનો અધિકાર) ના ભાગ તરીકે જોતી હતી.
હાલનું વલણ: હવે પર્યાવરણીય અરજીઓને શંકાની નજરે જોવામાં આવી રહી છે અને તેને પ્રોજેક્ટ્સ અટકાવવાનું ‘શંકાસ્પદ સાધન’ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
૩. નાગરિકોનું અપમાન: ‘કથિત કાર્યકરો’ શબ્દ સામે વાંધો
કોર્ટ દ્વારા વાપરવામાં આવેલા “કથિત પર્યાવરણીય કાર્યકરો” (So-called environmental activists) શબ્દ સામે પણ પત્રમાં સખત વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. વકીલોના મતે, જે નાગરિકો કે સમુદાયો સત્તાધીશો કે મોટી કંપનીઓ સામે કાયદાનું પાલન કરાવવા માટે કોર્ટમાં આવે છે, તેમને સન્માન આપવાને બદલે ‘કથિત’ કહીને બરતરફ કરવા એ લોકશાહીની ભાવના વિરુદ્ધ છે. આનાથી પર્યાવરણ રક્ષા માટે લડતા સામાન્ય લોકોનો ઉત્સાહ ભાંગી પડે છે.
પર્યાવરણીય અરજીઓ કેમ જરૂરી છે?
આ પત્ર માત્ર વિરોધ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ભારતમાં પર્યાવરણીય કાયદાના ઇતિહાસની યાદ અપાવે છે. છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં ભારતમાં પર્યાવરણનું જે કંઈ પણ રક્ષણ થયું છે, તેમાં ન્યાયતંત્ર અને નાગરિક સંગઠનોની મોટી ભૂમિકા રહી છે.
નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT) અને દેશની અદાલતોમાં થતી જનહિતની અરજીઓ (PIL) એ વિકાસને રોકવા માટે નહીં, પરંતુ ટકાઉ વિકાસ (Sustainable Development) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે હોય છે.
જો પર્યાવરણવાદીઓ અવાજ નહીં ઉઠાવે, તો જંગલોનું આડેધડ નિકંદન, નદીઓનું પ્રદૂષણ અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોનો વિનાશ રોકવો અશક્ય બની જશે.
તેથી, પર્યાવરણીય PIL ને “વિકાસને અવરોધવાના પ્રેરિત પ્રયાસો” તરીકે જોવાના બદલે કાયદાકીય અમલીકરણના પવિત્ર પગલા તરીકે જોવી જોઈએ.
પત્રકારો અને વકીલોની CJI ને વિનંતી
પત્રના અંતમાં દેશના આ પ્રતિષ્ઠિત નાગરિકોએ મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતને વિનંતી કરી છે કે તેઓ પર્યાવરણીય કાનૂની સિદ્ધાંતો અને બંધારણીય મૂલ્યોને પુનઃસ્થાપિત કરે અને પોતાની ટિપ્પણીઓ પાછી ખેંચે. ન્યાયતંત્ર એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે દેશના વિકાસની આંધળી દોડમાં પર્યાવરણ અને ગરીબ આદિવાસીઓ કે માછીમારોના અધિકારો કચડાઈ ન જાય.
