કિશોરો અને ‘વંદો’: પરીક્ષા પ્રણાલી સામે રોષે ભરાયેલી ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ દિલ્હીમાં કરશે પ્રદર્શન
ભારતમાં દર વર્ષે કરોડો યુવાનો પોતાના ઉજ્જવળ ભવિષ્યના સપના આંખોમાં આંજીને રાત-દિવસ એક કરીને સ્પર્ધાત્મક અને બોર્ડ પરીક્ષાઓની તૈયારી કરે છે. પરંતુ જ્યારે આ જ પરીક્ષા પ્રણાલીમાં છીંડાં સામે આવે, પેપર લીક થાય કે ટેકનિકલ ખામીઓ સર્જાય, ત્યારે એ સપના આક્રોશમાં બદલાઈ જાય છે. તાજેતરમાં ભારતના કરોડો કિશોરો અને યુવાનોનો આવો જ ગુસ્સો સોમવાર, ૧ જૂનના રોજ ડિજિટલ સ્ક્રીન પરથી બહાર આવીને રસ્તા પર ઉતરી આવ્યો છે. સોશિયલ મીડિયા પર અત્યંત લોકપ્રિય બનેલી ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ (CJP) એ હવે આગામી ૬ જૂને દિલ્હીના ઐતિહાસિક જંતર-મંતર પર એક મોટા શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શનની જાહેરાત કરીને આ આંદોલનને નવો વળાંક આપ્યો છે.
એક વાક્ય, એક મીમ પેજ અને ૨ કરોડ ફોલોઅર્સની સફર
આ આખી ચળવળની શરૂઆત કોઈ મોટા રાજકીય પક્ષ કે પ્રસ્થાપિત નેતા દ્વારા નથી થઈ, પરંતુ સોશિયલ મીડિયાના એક વાક્યમાંથી થઈ છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રહેતા ૩૦ વર્ષીય ભારતીય યુવક અભિજીત દિપકે મે મહિનાના મધ્યમાં એક્સ (ટ્વિટર) પર એક સામાન્ય સવાલ પૂછ્યો હતો: “જો બધા વંદો ભેગા થઈ જાય તો શું?”
વાસ્તવમાં, આ સવાલ ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત દ્વારા બેરોજગાર યુવાનો સંદર્ભે કરાયેલી એક કથિત ટિપ્પણી પર વ્યંગાત્મક પ્રતિક્રિયા હતો, જેમાં તેમણે કેટલાક યુવાનોની સરખામણી ‘વંદો’ અને ‘પરોપજીવી’ સાથે કરી હતી (જોકે ન્યાયાધીશે પાછળથી સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તેમનો ઈશારો નકલી ડિગ્રી ધારકો તરફ હતો). આ ટિપ્પણીથી આહત થઈને અભિજીતે ઇન્સ્ટાગ્રામ અને એક્સ પર ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ (CJP) નામે એક મીમ પેજ શરૂ કર્યું. માત્ર બે અઠવાડિયામાં આ પેજ સાથે દેશના કરોડો વિદ્યાર્થીઓ જોડાતા ગયા અને આજે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર તેના ૨૦ મિલિયન (૨ કરોડ) થી વધુ ફોલોઅર્સ છે.
અમેરિકાની નોકરી છોડીને ભારત આવતા સીજેપીના સ્થાપક
મહારાષ્ટ્રના વતની અને છેલ્લા બે વર્ષથી બોસ્ટન યુનિવર્સિટીમાંથી પીઆરમાં માસ્ટર્સ કરીને યુએસમાં રહી રહેલા અભિજીત દિપકે સોમવારે જાહેરાત કરી છે કે, તેઓ ૬ જૂને દિલ્હીના જંતર-મંતર ખાતે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શનનું નેતૃત્વ કરવા ભારત પરત ફરી રહ્યા છે. તેમણે ભારતના પ્રેમ ખાતર અમેરિકામાં મળેલી નોકરીઓની મોટી ઓફરો પણ ઠુકરાવી દીધી છે.
તેમની મુખ્ય માંગણી પરીક્ષાઓમાં થયેલી ગેરરીતિઓની જવાબદારી સ્વીકારીને કેન્દ્રીય શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની છે. અત્યાર સુધીમાં સીજેપીની ઓનલાઈન પિટિશન પર ૮ લાખથી વધુ લોકોએ હસ્તાક્ષર કર્યા છે. અભિજીત, જે અગાઉ આમ આદમી પાર્ટી (AAP) ની કમ્યુનિકેશન ટીમનો હિસ્સો રહી ચૂક્યા છે, તેઓ આ ઓનલાઈન જનસમર્થનને એક ભૌતિક આંદોલનમાં બદલવા માંગે છે. જોકે, તેમના આ નિર્ણયથી તેમનો પરિવાર ચિંતામાં છે. છત્રપતિ સંભાજીનગરમાં તેમના ઘરે પોલીસ બંદોબસ્ત ગોઠવી દેવાયો છે અને તેમના પિતાએ પણ ડર અને નારાજગી વ્યક્ત કરતા કહ્યું છે કે આવા લોકોની ધરપકડ થવી જોઈએ.
ચાર પરીક્ષાઓ અને કરોડો વિદ્યાર્થીઓનું જોખમાયેલું ભવિષ્ય
આ આક્રોશ અચાનક નથી ફાટી નીકળ્યો, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં દેશની ચાર મોટી પરીક્ષાઓમાં સર્જાયેલી અંધાધૂંધીનું પરિણામ છે, જેનાથી અંદાજે ૧ કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ પ્રભાવિત થયા છે:
૧. NEET-UG પરીક્ષા: ૩ મેના રોજ યોજાયેલી મેડિકલ પ્રવેશ પરીક્ષા પેપર લીકના આક્ષેપો બાદ નેશનલ ટેસ્ટિંગ એજન્સી (NTA) દ્વારા રદ કરવામાં આવી છે. હાલમાં સીબીઆઈ આની તપાસ કરી રહી છે અને ૨૧ જૂને ફરીથી પરીક્ષા યોજાવાની છે. આ પરીક્ષાની ગંભીરતા એટલી છે કે સરકાર પ્રશ્નપત્રો પહોંચાડવા માટે ભારતીય વાયુસેનાના વિમાનોનો ઉપયોગ કરવાની છે અને પીએમ નરેન્દ્ર મોદી પોતે આની દેખરેખ રાખી રહ્યા છે.
૨. CBSE ધોરણ ૧૨ ના પરિણામો: પરિણામો જાહેર કરવામાં ભારે વિલંબ થયો અને પ્રથમ વખત અમલમાં મુકાયેલી ઓન-સ્ક્રીન માર્કિંગ (OSM) સિસ્ટમમાં ખામીઓને કારણે વિદ્યાર્થીઓના માર્કસમાં મોટી ગેરરીતિઓ સામે આવી.
૩. SSC-GD કોન્સ્ટેબલ પરીક્ષા: ૨૫ મેના રોજ ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારના કેન્દ્રો પર ભારે અરાજકતા જોવા મળી. કાનપુરના એક કેન્દ્ર પર માત્ર ૩૯૯ ઉમેદવારોની ક્ષમતા સામે એક જ શિફ્ટમાં ૮૧૯ વિદ્યાર્થીઓને એડમિટ કાર્ડ આપી દેવાયા હતા.
૪. CUET-UG પરીક્ષા: ૩૦ મેના રોજ યોજાયેલી આ કોલેજ પ્રવેશ પરીક્ષા પણ અનેક કેન્દ્રો પર ટેકનિકલ ખામીઓના કારણે કલાકો સુધી મોડી પડી હતી.
ત્રણ કિશોરો જેમણે સિસ્ટમની ખામીઓ ઉજાગર કરી
આ આખી લડાઈને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર ધાર આપવાનું કામ ત્રણ બહાદુર કિશોરોની વાયરલ પોસ્ટ્સે કર્યું છે:
વેદાંત શ્રીવાસ્તવ (દિલ્હી): ધોરણ ૧૨ ના આ વિદ્યાર્થીએ જ્યારે જોયું કે સીબીએસઈ દ્વારા મોકલવામાં આવેલી ફિઝિક્સની આન્સરશીટ તેની નહોતી, ત્યારે તેણે અવાજ ઉઠાવ્યો. શરૂઆતમાં તેને ઓનલાઈન ટ્રોલ કરવામાં આવ્યો અને “રાષ્ટ્ર વિરોધી” કે “ડીપ સ્ટેટ એજન્ટ” કહેવાયો, પણ આખરે બોર્ડે પોતાની ભૂલ સ્વીકારવી પડી.
સાર્થક સિદ્ધાંત (૧૭ વર્ષ): તેણે પોતાના બ્લોગમાં સનસનાટીભર્યો આરોપ લગાવ્યો કે સીબીએસઈએ ઓન-સ્ક્રીન માર્કિંગ સિસ્ટમ ચલાવતી ખાનગી કંપની ‘Coempt EduTeck’ ને ફાયદો કરાવવા માટે ટેન્ડરના નિયમો જ બદલી નાખ્યા હતા.
નિસર્ગ અધિકારી (૧૯ વર્ષ): આ યુવાને દાવો કર્યો કે તેને બોર્ડના માર્કિંગ પોર્ટલના કોડિંગમાં એક ‘માસ્ટર પાસવર્ડ’ મળી ગયો છે, જેનાથી ડેટા લીક થઈ શકે છે. બોર્ડે પહેલા આ વાત નકારી, પણ પછી સ્વીકાર્યું કે નબળાઈઓને સુધારી લેવાઈ છે.
વિરોધ પ્રદર્શનનું રાષ્ટ્રીયકરણ અને રાજકીય યુદ્ધ
આ મુદ્દો હવે માત્ર વિદ્યાર્થીઓ પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો, પરંતુ તેના પર જોરદાર રાજકારણ શરૂ થઈ ગયું છે. વિરોધ પક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ જનરેશન-ઝેડ (Gen-Z) ના આ પ્રયાસોને બિરદાવ્યા છે અને પીએમ મોદી પર દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થા બગાડવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. આપ (AAP) ના આતિશી અને ટીએમસીના અભિષેક બેનર્જી સહિત ડાબેરી પક્ષો અને સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુકે પણ આ આંદોલનને ટેકો જાહેર કર્યો છે.
View this post on Instagram
બીજી તરફ, શાસક પક્ષ ભાજપે આ આંદોલનની વિશ્વસનીયતા પર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. ભાજપના સાંસદ નિશિકાંત દુબેએ અભિજીતના આપ (AAP) સાથેના જૂના સંબંધોને રેખાંકિત કર્યા છે, જ્યારે મંત્રી કિરેન રિજિજુએ આરોપ લગાવ્યો છે કે સીજેપીના મોટાભાગના ફોલોઅર્સ પાકિસ્તાનથી છે. જોકે, પેજના ડેટા વિશ્લેષણ અનુસાર તેના ૯૫% ફોલોઅર્સ ભારતના જ છે.
સરકારે એક્સ (X) પર સીજેપીનું સત્તાવાર એકાઉન્ટ “રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ખતરો” ગણાવીને બ્લોક કરી દીધું છે, જેનો કેસ હાલ દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં ચાલી રહ્યો છે.
વધતી બેરોજગારી અને આંદોલનનો ફેલાવો
રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, આ આક્રોશ પાછળ દેશમાં પ્રવર્તતી યુવા બેરોજગારી પણ એક મોટું કારણ છે. ૧૫ થી ૨૯ વર્ષના યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર ગયા વર્ષે ૯.૯% હતો, જે સામાન્ય દર કરતાં ત્રણ ગણો વધારે છે. સાથે જ ઈરાન યુદ્ધને કારણે ઈંધણના વધતા ભાવ અને મોંઘવારીએ પણ યુવાનોની ચિંતા વધારી છે.
આ આંદોલન હવે એટલું વાયરલ થયું છે કે ઉત્તર પ્રદેશના એક કથાકાર દીપક શર્માએ યમુના પ્રદૂષણ વિરુદ્ધ જંતુનો પોશાક પહેરીને ‘કોમન જસ્ટિસ પ્લેટફોર્મ’ શરૂ કર્યું છે. કોંગ્રેસે ‘ભારતીય યુવા કોકરોચેસ’ અભિયાન શરૂ કર્યું છે, તો હરિયાણાના એક વકીલે આ નામે પક્ષ નોંધાવવા ચૂંટણી પંચનો સંપર્ક કર્યો છે. પંજાબ પોલીસે તો આ આંદોલનના નામે ચાલતા ઓનલાઈન ફિશિંગ કૌભાંડોથી બચવા ચેતવણી પણ જારી કરવી પડી છે.
શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને આ સમગ્ર વિક્ષેપની “સંપૂર્ણ જવાબદારી” સ્વીકારી છે અને ભવિષ્યમાં આવી ભૂલો ન થવાનું વચન આપ્યું છે. પરંતુ ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી એ છે કે સીબીએસઈનું જે પુનઃમૂલ્યાંકન પોર્ટલ ૨૯ મેના રોજ ખુલવાનું હતું, તે સોમવાર, ૧ જૂનની સાંજ સુધી પણ લાઈવ થઈ શક્યું ન હતું, જે દર્શાવે છે કે તંત્ર હજી પણ સુધારાની પ્રક્રિયામાં ધીમું સાબિત થઈ રહ્યું છે. હવે આખી દેશની નજર ૬ જૂને જંતર-મંતર પર થનારા વિરોધ પ્રદર્શન પર ટકેલી છે.
