વૈશ્વિક પડકારો વચ્ચે ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા દોસ્તીની નવી મિસાલ: દરિયાઈ સુરક્ષા માટે બનશે ખાસ રોડમેપ
આજનો વૈશ્વિક માહોલ ભારે અનિશ્ચિતતાઓ અને મોટા પડકારોથી ઘેરાયેલો છે. આવા કપરા સમયમાં હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્ર (Indian Ocean Region) અને વ્યાપક ઈન્ડો-પેસિફિક વિસ્તારની શાંતિ અને સ્થિરતા માટે ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચેની ભાગીદારી એક મજબૂત સ્તંભ તરીકે ઉભરી આવી છે. ઓસ્ટ્રેલિયાના નાયબ વડા પ્રધાન અને સંરક્ષણ પ્રધાન રિચાર્ડ માર્લ્સે તાજેતરમાં આપેલા નિવેદનો સ્પષ્ટ કરે છે કે બંને દેશો હવે માત્ર સામાન્ય મિત્રો નથી, પરંતુ એકબીજા પર “સંપૂર્ણ વિશ્વાસ” ધરાવતા વ્યૂહાત્મક ભાગીદારો છે.
ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આગામી ઓસ્ટ્રેલિયા મુલાકાત આ સંબંધોને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જવા માટે તૈયાર છે. આ મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ અને દરિયાઈ સુરક્ષા ક્ષેત્રે અનેક મહત્વના નિર્ણયો લેવાશે, જેમાં મુખ્ય આકર્ષણ સંયુક્ત દરિયાઈ સુરક્ષા સહયોગ માટેનો એક નવો ‘રોડમેપ’ રહેશે.
પીએમ મોદીની મુલાકાત અને વાર્ષિક શિખર સંમેલનનું મહત્વ
ઓસ્ટ્રેલિયાના નાયબ વડા પ્રધાન રિચાર્ડ માર્લ્સે ભારતીય પત્રકારો સાથેની ખાસ વાતચીતમાં જણાવ્યું હતું કે, વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આગામી ઓસ્ટ્રેલિયા મુલાકાત દરમિયાન સંરક્ષણ અને સુરક્ષા સહયોગ ચર્ચાના કેન્દ્રસ્થાને રહેશે. જો કે આ પ્રવાસની હજી સુધી બંને દેશો દ્વારા સત્તાવાર અને ઔપચારિક જાહેરાત કરવામાં આવી નથી, પરંતુ રાજદ્વારી વર્તુળો અને આ બાબતથી પરિચિત લોકોના જણાવ્યા અનુસાર, પીએમ મોદી જુલાઈના પ્રારંભમાં ઇન્ડોનેશિયા, ન્યુઝીલેન્ડ અને ઓસ્ટ્રેલિયાની મુલાકાત લે તેવી પૂરેપૂરી સંભાવના છે.
ઓસ્ટ્રેલિયાની આ મુલાકાત દરમિયાન પીએમ મોદી ત્યાંના વડા પ્રધાન એન્થોની અલ્બેનીઝ સાથે વાર્ષિક શિખર સંમેલનમાં ભાગ લેશે. આ સમિટ પહેલાં, રિચાર્ડ માર્લ્સ અને ભારતના સંરક્ષણ પ્રધાન રાજનાથ સિંહ વચ્ચે ‘બીજો ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા સંરક્ષણ પ્રધાનોનો સંવાદ’ યોજાયો હતો. આ બેઠકમાં આગામી વડા પ્રધાન સ્તરની સમિટના એજન્ડાને આખરી ઓપ આપવામાં આવ્યો હતો. માર્લ્સે ખુશી વ્યક્ત કરતા કહ્યું હતું કે, “અમે ૨૦૦૯માં થયેલી સંરક્ષણ અને સુરક્ષા સહયોગ પરની સંયુક્ત ઘોષણાને વધુ મજબૂત અને નવીનીકરણ કરવા જઈ રહ્યા છીએ. આ બાબત બંને દેશોના નેતાઓ વચ્ચેની આગામી બેઠક માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે.”
હિંદ મહાસાગરમાં ભારત ઓસ્ટ્રેલિયાનો ‘મુખ્ય ભાગીદાર’
ઓસ્ટ્રેલિયાના સંરક્ષણ પ્રધાનના મતે, તેમનો દેશ ભારતને માત્ર એક સામાન્ય સાથી નથી ગણતો, પરંતુ હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં પોતાનો “મુખ્ય ભાગીદાર” માને છે. આ ભાગીદારીની પાછળ બંને દેશોની સમાન વ્યૂહાત્મક વિચારસરણી અને એકબીજા પ્રત્યેનો અખૂટ વિશ્વાસ છે. માર્લ્સે ગર્વભેર નોંધ્યું કે, “આપણે હિંદ મહાસાગરમાં દરિયાઈ સુરક્ષા સહયોગના સંદર્ભમાં, અન્ય કોઈપણ દેશ કરતાં ભારત સાથે વધુ કામ કરી રહ્યા છીએ.”
ગયા વર્ષો પર નજર કરીએ તો ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચેના સંરક્ષણ સંબંધો અસાધારણ ગતિએ વધ્યા છે. બંને દેશો ‘ક્વાડ’ (Quad – જેમાં ભારત, ઓસ્ટ્રેલિયા, જાપાન અને અમેરિકા સામેલ છે) જૂથના સક્રિય સભ્યો છે. તાજેતરના વર્ષોમાં બંને પક્ષોએ પોતાના સંબંધોને સંરક્ષણ અને વિદેશ પ્રધાનોના સ્તરે ‘2+2 સંવાદ’ (2+2 Dialogue) માં પરિવર્તિત કર્યા છે. એટલું જ નહીં, વર્ષ ૨૦૨૦ માં બંને દેશોએ પરસ્પર લશ્કરી થાણાઓનો ઉપયોગ કરવા માટે ‘લોજિસ્ટિક્સ સપોર્ટ કરાર’ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જે દર્શાવે છે કે બંને સેનાઓ વચ્ચે કેટલો ઊંડો તાલમેલ છે.
લશ્કરી કવાયતોની વધતી જતી જટિલતા અને સજ્જતા
બંને દેશો વચ્ચેનો સંરક્ષણ સહયોગ માત્ર કાગળ પર કે વાટાઘાટો પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ યુદ્ધના મેદાન અને સમુદ્રના મોજાં પર પણ દેખાઈ રહ્યો છે. તાજેતરમાં બંને સેનાઓ વચ્ચે યોજાતી સંયુક્ત કવાયતોની જટિલતા અને સ્તરમાં મોટો વધારો થયો છે:
તાવીજ સાબર કસરત (Talisman Sabre): ગયા વર્ષે ભારતીય સેના પ્રથમ વખત ઓસ્ટ્રેલિયાની આ પ્રતિષ્ઠિત લશ્કરી કવાયતમાં જોડાઈ હતી.
કાકાડુ કવાયત (Exercise Kakadu): ચાલુ વર્ષની શરૂઆતમાં ભારતીય નૌકાદળનું અત્યાધુનિક ફ્રિગેટ INS નીલગિરી ઓસ્ટ્રેલિયન નૌકાદળની બહુરાષ્ટ્રીય કવાયત કાકાડુમાં ભાગ લેવા પહોંચ્યું હતું.
પીચ બ્લેક કસરત (Pitch Black): ભારતીય વાયુસેના પણ આ ક્ષેત્રમાં પાછળ નથી. આગામી મહિનામાં વાયુસેનાની રાફેલ લડાયક જેટ વિમાનોની એક ખાસ ટુકડી ઓસ્ટ્રેલિયામાં યોજાનારી ‘પીચ બ્લેક’ કવાયતમાં પોતાનું શૌર્ય બતાવવા માટે સજ્જ છે.
આવી સંયુક્ત કવાયતો દ્વારા બંને દેશોની સેનાઓ એકબીજાની શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ શીખે છે અને ભવિષ્યના કોઈપણ સંકટનો સામનો કરવા માટે સંકલન મજબૂત કરે છે.
સમુદ્રના તળિયે ‘ગ્રે ઝોન પ્રવૃત્તિઓ’ અને પાણીની અંદરનો નવો પડકાર
આજના સમયમાં દરિયાઈ સુરક્ષા માત્ર સમુદ્રની સપાટી પર વહાણો ચલાવવા કે ચાંચિયાઓ સામે લડવા પૂરતી સીમિત નથી રહી. રિચાર્ડ માર્લ્સે એક અત્યંત મહત્વના પડકાર તરફ ઈશારો કર્યો – તે છે “ગ્રે ઝોન પ્રવૃત્તિઓ” (Grey Zone Activities). વિશ્વભરમાં અત્યારે સમુદ્રના તળિયે આવેલા માળખાકીય સંસાધનો, જેવા કે ઈન્ટરનેટ કેબલ્સ, ઓઈલ અને ગેસ પાઈપલાઈનને નિશાન બનાવવાની પ્રવૃત્તિઓ વધી રહી છે.
માર્લ્સે સ્પષ્ટ કર્યું કે સમુદ્રી ક્ષેત્રમાં નિયમો-આધારિત વ્યવસ્થા (Rules-based order) માત્ર સમુદ્રની સપાટી કે નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા પૂરતી જ નહીં, પણ હવે સમુદ્રના તળિયે (Undersea) પણ લાગુ કરવાની સખત જરૂર છે. આ પડકારનો સામનો કરવા માટે બંને દેશો પાણીની અંદરની પ્રવૃત્તિઓમાં સહયોગ વધારી રહ્યા છે, જેના માટે નવીન અને અદ્યતન તકનીકો (Innovative Technologies) વિકસાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. ભારતના સહયોગથી આ ક્ષેત્રમાં નવી ટેકનોલોજી લાવી શકાશે તેવી ઓસ્ટ્રેલિયાને આશા છે.
ક્વાડ અને વૈશ્વિક સંકલન
જાપાનના સંરક્ષણ પ્રધાન શિંજીરો કોઈઝુમી દ્વારા ભારતને ‘ક્વાડ સંરક્ષણ પ્રધાનોની બેઠક’ યોજવા માટે અપાયેલા પ્રસ્તાવ અંગે પૂછવામાં આવતા માર્લ્સે સકારાત્મક પ્રતિભાવ આપ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે ભારત, ઓસ્ટ્રેલિયા, જાપાન અને અમેરિકા વચ્ચે પહેલેથી જ ઉચ્ચ સ્તરીય અને મજબૂત સંકલન પ્રવર્તી રહ્યું છે.
તાજેતરમાં જ ભારતમાં ક્વાડના વિદેશ પ્રધાનોની બેઠક ખૂબ જ સફળ રહી હતી, જેમાં ‘ઈન્ડો-પેસિફિક મેરીટાઇમ સિક્યુરિટી કોલાબોરેશન’ની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. સંરક્ષણ પ્રધાનો પણ સતત એકબીજાના સંપર્કમાં છે. માર્લ્સે ઉમેર્યું કે, “છેલ્લા ૪૮ કલાકમાં મેં યુએસ સંરક્ષણ સચિવ પીટ હેગસેથ, જાપાનના મંત્રી કોઈઝુમી અને ભારતના મંત્રી રાજનાથ સિંહ સાથે રૂબરૂ મુલાકાત કરી છે. ઓસ્ટ્રેલિયા પોતાના સંરક્ષણ સંબંધોને અમેરિકા, જાપાન અને ભારત સાથે સર્વોચ્ચ સ્તરે જુએ છે.”
AUKUS ભાગીદારી અને ક્ષેત્રીય સંતુલન
વાતચીત દરમિયાન ઓસ્ટ્રેલિયા, યુકે અને યુએસ વચ્ચેની ‘AUKUS’ સુરક્ષા ભાગીદારીનો મુદ્દો પણ સામે આવ્યો હતો. આ ભાગીદારી હેઠળ ઓસ્ટ્રેલિયા પરમાણુ ઊર્જાથી ચાલતી સબમરીન (Nuclear-powered submarines) મેળવવાની દિશામાં કામ કરી રહ્યું છે. માર્લ્સે આ અંગે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું કે, આ પગલાનો હેતુ કોઈ દેશ પર હુમલો કરવાનો નથી, પરંતુ ઓસ્ટ્રેલિયા પર દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કરી શકે તેવા કોઈપણ સંભવિત વિરોધીને અટકાવવાનો (Deterrence) છે.
આ સબમરીન ઉત્તરપૂર્વ હિંદ મહાસાગર, દક્ષિણપૂર્વ એશિયા અને પેસિફિક ક્ષેત્રની સામૂહિક સુરક્ષા અને શાંતિ જાળવવામાં મદદરૂપ સાબિત થશે. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે સમુદ્રી અસ્કયામતોના સંચાલન અને ક્ષેત્રીય સંતુલન સ્થાપિત કરવાના મામલે ઓસ્ટ્રેલિયા ભારત સાથે ખૂબ જ નજીકથી કામ કરવાની ઈચ્છા રાખે છે.
