ડિજિટલ વિરોધનો નવો અધ્યાય: CJPના સ્થાપક અભિજીત દીપક X એકાઉન્ટ પુનઃસ્થાપિત કરવા દિલ્હી હાઈકોર્ટના શરણે
ભારતમાં સોશિયલ મીડિયા અને મુક્ત અભિવ્યક્તિ વચ્ચેનો સંઘર્ષ ફરી એકવાર ન્યાયતંત્રના દરવાજે પહોંચ્યો છે. દેશમાં સોશિયલ મીડિયા પર ધૂમ મચાવનાર અને અત્યંત ઝડપથી લોકપ્રિય થયેલા વ્યંગાત્મક ઓનલાઈન કલેક્ટિવ (Satirical Online Collective) ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ (CJP) ના સ્થાપક અભિજીત દીપકે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં એક અરજી દાખલ કરી છે. આ અરજી દ્વારા તેમણે પ્લેટફોર્મ ‘X’ (અગાઉનું ટ્વિટર) પર તેમની પાર્ટીના સત્તાવાર એકાઉન્ટને બ્લોક કરવાના નિર્ણયને પડકાર્યો છે અને તેને તાત્કાલિક પુનઃસ્થાપિત કરવાની માંગ કરી છે.
એડવોકેટ નકુલ ગાંધી મારફત દાખલ કરવામાં આવેલી આ અરજીમાં પ્લેટફોર્મની સામગ્રી નીતિઓ અને સરકારી/કાનૂની દબાણ હેઠળ લેવાતા નિર્ણયો સામે ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, સંગઠનની શરૂઆત અને સોશિયલ મીડિયા પર તેના વિસ્ફોટક ઉદયના માત્ર પાંચ જ દિવસમાં, એટલે કે ૨૧ મેના રોજ આ એકાઉન્ટ પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવામાં આવ્યો હતો.
આખરે શું છે વિવાદ? કેવી રીતે થયો ‘CJP’ નો જન્મ?
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત સુપ્રીમ કોર્ટની એક સુનાવણી દરમિયાન થઈ હતી. વકીલોને “વરિષ્ઠ” (Senior Advocate) પદ આપવા અંગેની એક અરજી પર સુનાવણી ચાલી રહી હતી, ત્યારે ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત દ્વારા કથિત રીતે કેટલીક ટિપ્પણીઓ કરવામાં આવી હોવાના અહેવાલો વહેતા થયા હતા. સોશિયલ મીડિયા પર એવી અફવા ફેલાઈ કે CJI એ દેશના યુવાનોને “વરિષ્ઠ” બનવાની લાયકાત વિનાના અને “પરોપજીવી” (Parasites) તરીકે ઓળખાવ્યા છે.
જો કે, વિવાદ વધતાં CJI એ પોતે આ મામલે સ્પષ્ટતા કરવી પડી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સોશિયલ મીડિયા પર તેમના નિવેદનનો ખોટો સંદર્ભ લેવામાં આવ્યો છે. તેમની ટિપ્પણી દેશના મહેનતુ યુવાનો વિરૂદ્ધ નહોતી, પરંતુ કાનૂની વ્યવસાયમાં “નકલી અને બોગસ ડિગ્રીઓ” સાથે પ્રવેશીને વ્યવસ્થાને બગાડતા નકલી તત્વો સામે નિર્દેશિત હતી.
પરંતુ, આ સ્પષ્ટતા આવે તે પહેલાં જ સોશિયલ મીડિયા પર યુવાનોનો આક્રોશ ફાટી નીકળ્યો હતો. યુવાનોએ આ કથિત અપમાનના વિરોધ તરીકે વ્યંગાત્મક શૈલીમાં ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ (CJP) ની સ્થાપના કરી દીધી. કોકરોચ (વંદો) એ એવી જીવાત છે જે ગમે તેવી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ જીવતી રહે છે, આ પ્રતીક સાથે યુવાનોએ પોતાની બેરોજગારી અને સંઘર્ષને જોડી દીધો.
ડિજિટલ ક્રાંતિ: ભાજપના પેજને પણ પાછળ છોડ્યું!
CJPના X એકાઉન્ટને પ્રતિબંધિત કરવાનો નિર્ણય એવા સમયે લેવામાં આવ્યો જ્યારે આ ઓનલાઈન ચળવળ દેશના ઈતિહાસના સૌથી ઝડપી ટ્રેન્ડ્સમાંના એક તરીકે ઉભરી રહી હતી. આ સંગઠન પ્રત્યે યુવાનોનો ક્રેઝ એટલો વ્યાપક હતો કે તેના ઇન્સ્ટાગ્રામ એકાઉન્ટે જોતજોતામાં ૨૨.૯ મિલિયન (૨.૨૯ કરોડ) ફોલોઅર્સ નો આંકડો વટાવી દીધો હતો. આ સંખ્યા ભારતના શાસક પક્ષ, ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) ના સત્તાવાર ઇન્સ્ટાગ્રામ પેજના ફોલોઅર્સ કરતાં પણ વધારે છે.
જૂથ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા ઓનલાઇન સભ્યપદ ફોર્મ દ્વારા લાખો યુઝર્સે ડિજિટલ સહીઓ કરીને સભ્યપદ મેળવ્યું છે. આ આશ્ચર્યજનક ઉદયથી સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ અને રાજકીય વિશ્લેષકો ચોંકી ગયા હતા. ‘X’ પરથી સત્તાવાર એકાઉન્ટ બ્લોક થયાના ગણતરીના કલાકોમાં જ આ જૂથ “કોકરોચ ઇઝ બેક” નામના બીજા વૈકલ્પિક હેન્ડલ સાથે પરત ફર્યું હતું, જેમાં તેમણે લખ્યું હતું: “તમે વિચાર્યું હતું કે તમે અમને દૂર કરી શકો છો? હાહાહા.”
‘X’ ની કન્ટેન્ટ પોલિસી શું કહે છે?
સામાન્ય રીતે, જો સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ ને કોઈ દેશની અધિકૃત કાનૂની સંસ્થાઓ કે અદાલતો તરફથી સત્તાવાર વિનંતી મળે, અથવા જો સામગ્રી સ્થાનિક આઈટી (IT) કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન કરતી હોય, તો ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં તે એકાઉન્ટને પ્રતિબંધિત અથવા ‘વિથહેલ્ડ’ (Withheld) કરવામાં આવે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં કાનૂની લડાઈ અને CJI વિરુદ્ધ અરજી
બીજી તરફ, આ મામલો માત્ર હાઈકોર્ટ પૂરતો સીમિત નથી. સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ એક અલગ અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે, જેમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે કોકરોચ જનતા પાર્ટી અને તેની સાથે સંકળાયેલા લોકો સર્વોચ્ચ અદાલતના અવલોકનોનો દુરુપયોગ કરી રહ્યા છે. અરજીમાં દાવો કરાયો છે કે આ સંગઠનની રચના જ કોર્ટના ૧૫ મેના અવલોકનોના “સનસનાટીભર્યા પ્રસાર” અને ન્યાયતંત્રની છબી ખરડાવવા માટે કરવામાં આવી છે.
દરમિયાન, કાનૂની પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે CJI વિરૂદ્ધ કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરતી એક અરજી પર તાકીદે (Out-of-turn) સુનાવણી કરવાની વિનંતી કરવામાં આવી હતી. જો કે, સીજેઆઈની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે આ વિનંતીને ફગાવી દીધી હતી. બેન્ચે વકીલને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે, “આમાં કોઈ ગંભીર તાકીદ (Urgency) જણાતી નથી. અમે યોગ્ય સમયે, નિયમ મુજબા આના પર વિચાર કરીશું.”
વિપક્ષનો ટેકો અને વધતી જતી આર્થિક હતાશા
આ ઓનલાઈન વ્યંગાત્મક ચળવળે હવે રાજકીય સ્વરૂપ ધારણ કરી લીધું છે. મુખ્ય વિરોધ પક્ષો અને ડાબેરી ઝુકાવ ધરાવતા સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ્સે CJP ના સમર્થનમાં અસંખ્ય મીમ્સ અને પોસ્ટ્સ શેર કરવાનું શરૂ કર્યું છે. વિપક્ષી નેતાઓનું કહેવું છે કે આ ઝુંબેશની અભૂતપૂર્વ લોકપ્રિયતા એ કોઈ મજાક નથી, પરંતુ દેશના શિક્ષિત બેરોજગાર યુવાનોમાં વધી રહેલી ભયંકર હતાશા અને આક્રોશનું પ્રતિબિંબ છે.
વિપક્ષે સરકાર પર આકરા પ્રહારો કરતા કહ્યું છે કે કેન્દ્ર સરકાર યુવાનો માટે નવી નોકરીઓનું સર્જન કરવામાં અને દેશમાં વધી રહેલા ફુગાવા (મોંઘવારી) ને રોકવામાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહી છે. આ આર્થિક ચિંતાઓને કારણે દેશનો યુવા વર્ગ આ પ્રકારના “ડિજિટલ વિરોધ” (Digital Protest) તરફ આકર્ષાઈ રહ્યો છે અને પ્રસ્થાપિત રાજકીય માળખા સામે પોતાનો આક્રોશ ઠાલવી રહ્યો છે.
