સામાન્ય માણસનું સુરક્ષા કવચ: PMJJBY અને PMSBY યોજનાઓએ ૧૧ વર્ષમાં ₹૨૫,૦૦૦ કરોડના દાવાઓ પતાવ્યા.
ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં જ્યાં વસ્તીનો મોટો હિસ્સો અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે, ત્યાં આર્થિક સુરક્ષા પૂરી પાડવી એ સરકાર માટે હંમેશા એક પડકાર રહ્યો છે. વર્ષ ૨૦૧૫ માં પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ જ્યારે ‘જન સુરક્ષા’ અભિયાનની શરૂઆત કરી, ત્યારે તેનો ઉદ્દેશ્ય ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારોને અણધારી આફતો સામે એક મજબૂત નાણાકીય કવચ પૂરું પાડવાનો હતો. આજે ૧૧ વર્ષ બાદ, આંકડાઓ સાક્ષી પૂરે છે કે આ યોજનાઓ માત્ર કાગળ પર નથી, પણ લાખો પરિવારોના આંસુ લૂછવાનું કામ કરી રહી છે. નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે તાજેતરમાં જાહેર કર્યું કે પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PMJJBY) અને પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY) હેઠળ અત્યાર સુધીમાં ₹૨૫,૧૬૦ કરોડના દાવાઓનું સફળતાપૂર્વક સમાધાન કરવામાં આવ્યું છે.
૧. પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PMJJBY): જીવનની અનિશ્ચિતતા સામે રક્ષણ
કોઈપણ પરિવાર માટે તેના કમાતા સભ્યનું અવસાન એ સૌથી મોટો આઘાત હોય છે. આવી સ્થિતિમાં આર્થિક ટેકો મળી રહે તે માટે PMJJBY શરૂ કરવામાં આવી હતી.
-
કોણ જોડાઈ શકે? ૧૮ થી ૫૦ વર્ષની વયની કોઈપણ વ્યક્તિ, જેનું બેંકમાં ખાતું હોય.
-
પ્રીમિયમ: વર્ષે માત્ર ₹૪૩૬ (રોજના સવા રૂપિયા કરતા પણ ઓછું).
-
લાભ: કોઈપણ કારણોસર (કુદરતી કે આકસ્મિક) મૃત્યુના કિસ્સામાં પરિવારને ₹૨ લાખની આર્થિક સહાય મળે છે.
અત્યાર સુધીમાં ૧૦.૭ લાખથી વધુ પરિવારોને આ યોજના હેઠળ ₹૨૧,૫૦૦ કરોડની ચૂકવણી કરવામાં આવી છે, જે દર્શાવે છે કે આ સ્કીમ ગરીબ પરિવારો માટે કેટલી મહત્વની સાબિત થઈ છે.
૨. પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PMSBY): માત્ર ₹૨૦ માં સુરક્ષા
દુનિયાની કદાચ સૌથી સસ્તી વીમા યોજના એટલે PMSBY. અકસ્માત ગમે ત્યારે અને ગમે તેને થઈ શકે છે. આ યોજના માત્ર ₹૨૦ ના વાર્ષિક પ્રીમિયમ પર અકસ્માત વીમો પૂરો પાડે છે.
-
લાભ: અકસ્માતમાં મૃત્યુ કે સંપૂર્ણ અપંગતાના કિસ્સામાં ₹૨ લાખ અને આંશિક અપંગતામાં ₹૧ લાખની સહાય.
-
વ્યાપ: અત્યાર સુધીમાં ૫૮ કરોડથી વધુ લોકો આ યોજનામાં જોડાયા છે અને ૧.૮૪ લાખ પરિવારોના દાવાઓ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.
૩. આર્થિક સમાવેશ અને સામાજિક ન્યાય
સરકારના આંકડા મુજબ, ૨૭ કરોડથી વધુ લોકો જીવન જ્યોતિ વીમા સાથે અને ૫૮ કરોડથી વધુ લોકો સુરક્ષા વીમા સાથે જોડાયેલા છે. આ આંકડો સૂચવે છે કે ભારતના સામાન્ય માનવીમાં હવે વીમા પ્રત્યે જાગૃતિ વધી છે. પહેલા વીમો લેવો એ માત્ર અમીરોનું કામ ગણાતું હતું, પરંતુ આ યોજનાઓએ વીમાને સામાન્ય માણસના ઘર સુધી પહોંચાડી દીધો છે. આ ઉપરાંત, ૯ કરોડથી વધુ લોકો ‘અટલ પેન્શન યોજના’ (APY) દ્વારા પોતાના વૃદ્ધાવસ્થાને સુરક્ષિત કરી રહ્યા છે.
૪. જન સુરક્ષા પોર્ટલ: ડિજિટલ ક્રાંતિનો લાભ
નાણા રાજ્યમંત્રી પંકજ ચૌધરીએ નોંધ્યું છે કે હવે આ યોજનાઓનો લાભ લેવા માટે લોકોને બેંકોના ધક્કા ખાવાની જરૂર નથી. ‘જન સુરક્ષા પોર્ટલ’ દ્વારા લોકો ઓનલાઇન ફોર્મ ભરી શકે છે, પ્રીમિયમ સ્ટેટસ જોઈ શકે છે અને ક્લેમની પ્રક્રિયા પણ ઝડપી બનાવી શકે છે. આ ડિજિટલ અભિગમને કારણે ભ્રષ્ટાચાર ઘટ્યો છે અને સીધી સહાય લાભાર્થીના ખાતામાં પહોંચી રહી છે.
૫. ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગ માટે વરદાન
નિષ્ણાતો માને છે કે આ યોજનાઓ ખાસ કરીને તે પરિવારો માટે જીવનદાન સમાન છે જેઓ અચાનક આવેલી મેડિકલ ઇમરજન્સી કે મૃત્યુને કારણે દેવામાં ડૂબી જતા હતા. ₹૪૩૬ કે ₹૨૦ જેવી નજીવી રકમ ભરીને મળતું ₹૨ લાખનું વળતર તે પરિવારને ફરીથી પગભર થવામાં મદદરૂપ થાય છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ખેતમજૂરો અને અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારો માટે આ યોજનાઓ સાચા અર્થમાં નાણાકીય સ્વતંત્રતાની ચાવી બની છે.
૬. પડકારો અને ભવિષ્યની દિશા
ભલે આંકડાઓ પ્રોત્સાહક છે, પરંતુ હજુ પણ ઘણા લોકો એવા છે જેઓ આ યોજનાઓથી વંચિત છે. બેંકો દ્વારા ‘ઓટો-ડેબિટ’ સુવિધા હોવા છતાં, ઘણીવાર ખાતામાં પૂરતું બેલેન્સ ન હોવાને કારણે પોલિસી લેપ્સ થઈ જતી હોય છે. સરકાર હવે વધુને વધુ લોકોને આ યોજનાઓ સાથે જોડવા માટે ગ્રામીણ સ્તરે શિબિરો યોજવાનું આયોજન કરી રહી છે.
છેલ્લા ૧૧ વર્ષમાં ₹૨૫,૧૬૦ કરોડનું ક્લેમ સેટલમેન્ટ એ માત્ર આર્થિક લેવડદેવડ નથી, પણ તે સરકાર પરનો જનતાનો અતૂટ વિશ્વાસ છે. પ્રધાનમંત્રી જન સુરક્ષા યોજનાઓએ સાબિત કર્યું છે કે જો નીતિ સ્પષ્ટ હોય અને દાનત શુદ્ધ હોય, તો સામાન્ય માણસને આર્થિક રીતે સશક્ત બનાવવો શક્ય છે. આ યોજનાઓ આગામી પેઢી માટે સુરક્ષિત અને આત્મનિર્ભર ભારતનું નિર્માણ કરવામાં પાયાનો પથ્થર સાબિત થશે.
