કોસ્ટા રિકામાં ડ્રગ્ઝ હિંસા અને રાજકીય ભૂકંપ: ‘મધ્ય અમેરિકાના સ્વિટ્ઝરલેન્ડ’ પર મંડરાતું મોટું સંકટ
દાયકાઓ સુધી જે દેશને મધ્ય અમેરિકામાં “શાંતિનો ટાપુ” અને “મધ્ય અમેરિકાનું સ્વિટ્ઝરલેન્ડ” ગણવામાં આવતો હતો, તે કોસ્ટા રિકા આજે એક ભયાનક વળાંક પર આવીને ઊભો રહ્યો છે. એક સમયે પોતાની સેના પણ નાબૂદ કરીને શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય અને લોકશાહી મૂલ્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરનાર આ દેશ આજે નશાના કારોબાર (ડ્રગ ટ્રાફિકિંગ) અને તેનાથી ઉપજેલી હિંસાની આગમાં હોમાઈ રહ્યો છે.
કોસ્ટા રિકાના કેરેબિયન દરિયાકિનારે આવેલું ‘લીમોન’ (Limón) બંદર, જે ક્યારેક પ્રવાસન અને નિકાસનું કેન્દ્ર હતું, તે આજે આંતરરાષ્ટ્રીય ડ્રગ કાર્ટેલ્સનું મુખ્ય મથક બની ચૂક્યું છે. આ પરિસ્થિતિએ માત્ર જાહેર સુરક્ષાને જ ખતરામાં નથી મૂકી, પરંતુ દેશની રાજકીય સ્થિરતા અને લોકશાહી પ્રણાલી પર પણ મોટો ભૂકંપ સર્જ્યો છે.
શાંતિપ્રિય ભૂતકાળથી લઈને રક્તરંજિત વર્તમાન સુધીની સફર
કોસ્ટા રિકાએ વર્ષ 1948માં પોતાની સેના સંપૂર્ણપણે ભંગ કરી દીધી હતી. ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી દેશમાં કાયદો અને વ્યવસ્થા નાગરિક પોલીસ દળના હાથમાં રહી છે. પાડોશી દેશો જેમ કે નિકારાગુઆ, એલ્ સાલ્વાડોર અને ગ્વાટેમાલા જ્યારે ગૃહયુદ્ધ, સરમુખત્યારશાહી અને ગુનાખોરી સામે ઝઝૂમી રહ્યા હતા, ત્યારે કોસ્ટા રિકામાં સ્થિર લોકશાહી અને શાંતિનું વાતાવરણ હતું.
પરંતુ છેલ્લા પાંચ-છ વર્ષોમાં દ્રશ્ય સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયું છે. દક્ષિણ અમેરિકા (વિશેષ કરીને કોલંબિયા) થી ઉત્તર અમેરિકા અને યુરોપ તરફ મોકલવામાં આવતા કોકેઈન અને અન્ય નશીલા પદાર્થો માટે કોસ્ટા રિકા એક મહત્વપૂર્ણ ‘ટ્રાન્ઝિટ પોઈન્ટ’ (પરિવહન કેન્દ્ર) બની ગયું છે.
ગૃહ મંત્રાલય અને કાનૂની તપાસ એજન્સીઓના આંકડા મુજબ:
- વર્ષ 2017 સુધી દેશમાં હત્યાનો દર ઘણો ઓછો હતો, પરંતુ 2023 અને 2024 માં દેશમાં ઇતિહાસની સૌથી વધુ હત્યાઓ (પ્રતિ વર્ષ 850 થી 900 થી વધુ) નોંધાઈ.
- પ્રતિ 1,00,000 વસ્તીએ હત્યાનો દર વધીને 17 સુધી પહોંચી ગયો છે, જે આ પ્રદેશ માટે અત્યંત ચિંતાજનક છે.
- 2017 માં જ્યાં દેશમાં માત્ર 35 સ્થાનિક ગુનાહિત ગેંગ સક્રિય હતી, ત્યાં આજે તેમની સંખ્યા વધીને 340 થી વધુ થઈ ગઈ છે.
લીમોન: ડ્રગ્સનું નવું પ્રવેશદ્વાર અને હિંસાનું કેન્દ્ર
કોસ્ટા રિકાનું લીમોન પ્રોવિન્સ આ હિંસાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યું છે. આ બંદર પરથી યુરોપ મોકલવામાં આવતા ફળો (જેમ કે કેળાં અને અનાનાસ) ના કન્ટેનરમાં ટનબંધ કોકેઈન છુપાવીને મોકલવામાં આવે છે. મેક્સિકોના ‘સિનાલોઆ’ અને ‘જેલિસ્કો ન્યુ જનરેશન’ કાર્ટેલ તેમજ ઈટાલીની ખતરનાક ‘નદ્રાંગેટા’ (Ndrangheta) જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય માફિયા જૂથોએ સ્થાનિક ગેંગ્સ સાથે હાથ મિલાવ્યા છે.
આ સ્થાનિક ગેંગ્સને નાણાંના બદલે ઘણીવાર ‘કોકેઈન’ ના રૂપમાં જ ચુકવણી કરવામાં આવે છે, જેને તેઓ સ્થાનિક બજારમાં વેચે છે. આના પરિણામે ગલીઓ અને મોહલ્લાઓમાં કબ્જો જમાવવા માટે સ્થાનિક ગેંગ્સ વચ્ચે ‘સુપારી કિલિંગ’ (કોન્ટ્રાક્ટ કિલિંગ) અને ગેંગવોરનું પ્રમાણ અભૂતપૂર્વ રીતે વધી ગયું છે. નિર્દોષ નાગરિકો, પ્રવાસીઓ અને ન્યાયતંત્રના અધિકારીઓ પણ આ ગોળીબારની ઝપેટમાં આવી રહ્યા છે.
રાજકીય આક્ષેપ-પ્રત્યાક્ષેપ અને બંધારણીય કટોકટી
સુરક્ષાની આ કટોકટીએ દેશના રાજકારણમાં મોટો વટોળ ઊભો કર્યો છે. રાષ્ટ્રપતિ રોડ્રિગો ચાવેસ (Rodrigo Chaves) ની સરકાર સામે ભારે જનરોષ જોવા મળી રહ્યો છે. વિપક્ષી પક્ષો અને ભૂતપૂર્વ પ્રમુખો (જેમ કે લૌરા ચિંચિલા) આક્ષેપ કરી રહ્યા છે કે વર્તમાન સરકારે કોસ્ટ ગાર્ડ અને ડ્રગ કંટ્રોલ પોલીસના બજેટમાં કાપ મૂકીને નશાના માફિયાઓને ખુલ્લું મેદાન આપી દીધું છે.
બીજી તરફ, રાષ્ટ્રપતિ ચાવેસ આ સ્થિતિ માટે ન્યાયતંત્ર અને દેશની સંસદને દોષી ઠેરવી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે ન્યાયાધીશો ગુનેગારો પ્રત્યે નરમ વલણ દાખવે છે અને સંસદ કડક કાયદા પસાર કરવામાં વિલંબ કરી રહી છે.
રાજકીય કટોકટી ત્યારે વધુ ઘેરી બની જ્યારે:
- ન્યાયતંત્ર અને ઉચ્ચ અધિકારીઓ પર ભ્રષ્ટાચારના આરોપો: પૂર્વ સુરક્ષા મંત્રી અને સુપ્રીમ કોર્ટના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશ સેલ્સો ગંભોઆની ડ્રગ ટ્રાફિકિંગ સંબંધિત કેસમાં ધરપકડ કરવામાં આવી, જેનાથી ન્યાયતંત્રની છબીને ભારે ધક્કો પહોંચ્યો.
- પ્રત્યાર્પણ કાયદામાં ફેરફાર: સ્થિતિ એટલી ગંભીર બની ગઈ કે કોસ્ટા રિકાએ પોતાના બંધારણમાં ઐતિહાસિક સુધારો કરવો પડ્યો, જેથી ડ્રગ્સના ગુનામાં સામેલ પોતાના નાગરિકોને પણ અમેરિકા જેવા દેશોમાં પ્રત્યાર્પિત (Extradite) કરી શકાય.
અર્થતંત્ર અને પ્રવાસન પર માઠી અસર
કોસ્ટા રિકાનું અર્થતંત્ર મોટાપાયે ‘ઈકો-ટુરિઝમ’ (કુદરતી પ્રવાસન) પર નભેલું છે. “પુરા વિડા” (Pura Vida – શુદ્ધ જીવન) નો નારો આપનાર આ દેશની વૈશ્વિક છબી સુરક્ષિત પ્રવાસન સ્થળ તરીકેની રહી છે. પરંતુ વધી રહેલી હિંસાના કારણે:
- અમેરિકા અને યુરોપીય દેશોએ પોતાના નાગરિકો માટે ટ્રાવેલ એડવાઈઝરી (પ્રવાસન ચેતવણી) જારી કરી છે.
- પ્રવાસીઓના બુકિંગમાં ઘટાડો નોંધાયો છે, જેનાથી સ્થાનિક હોટેલ ઉદ્યોગ, ગાઈડ્સ અને નાના વેપારીઓની રોજીરોટી પર અસર પડી છે.
- વિદેશી રોકાણકારો દેશમાં વધતી સુરક્ષા ખર્ચ અને ભ્રષ્ટાચારને કારણે નવું રોકાણ કરતા ખચકાઈ રહ્યા છે.
લોકશાહી ભવિષ્ય પર મંડરાતા કાળા વાદળો
આર્થિક અને સામાજિક અસ્થિરતા વચ્ચે નાગરિકોમાં સુરક્ષાને લઈને ભય અને આક્રોશ વ્યાપી ગયો છે. સર્વેક્ષણો મુજબ, 70% થી વધુ નાગરિકો ગુનાખોરી અને ડ્રગ્સને દેશની સૌથી મોટી સમસ્યા ગણાવી રહ્યા છે.
આ વાતાવરણમાં લોકોનો લોકશાહી સંસ્થાઓ પરથી વિશ્વાસ ઊઠી રહ્યો છે, જે ‘પ્રી-પ્રેસિડેન્શિયલ’ ચૂંટણી વાતાવરણમાં અત્યંત ખતરનાક સંકેત છે. કેટલાક વિશ્લેષકો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો લોકશાહી રીતે ચૂંટાયેલી સરકાર હિંસા પર કાબૂ મેળવવામાં નિષ્ફળ જશે, તો નાગરિકો એલ્ સાલ્વાડોરના પ્રમુખ નાયિબ બુકેલે જેવી કડક અને સરમુખત્યારશાહી શૈલી ધરાવતી નીતિઓની માંગણી કરી શકે છે, જે કોસ્ટા રિકાની 75 વર્ષ જૂની શાંતિપ્રિય લોકશાહી પરંપરા માટે સિંહાસન ડોલાવનારો આંચકો સાબિત થઈ શકે છે.
જો કોસ્ટા રિકાએ પોતાની ઓળખ બચાવવી હશે, તો તેણે રાજકીય મતભેદો ભૂલીને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ, પોલીસ સુધારા અને ન્યાયતંત્રની નિષ્પક્ષતા સુનિશ્ચિત કરવી જ પડશે. નહિતર, મધ્ય અમેરિકાનું આ રત્ન પણ કાર્ટેલ્સના દલદલમાં સંપૂર્ણપણે ડૂબી જશે.
