જૂનમાં ભારતની વેપાર ખાધ ૫૯% ઉછળીને $૩૦.૪૩ બિલિયન પર, હોર્મુઝ કટોકટી અને આયાતના બોજથી વધી ચિંતા
વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ચાલી રહેલી ભૌગોલિક-રાજકીય હલચલ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની અનિશ્ચિતતાની સીધી અસર હવે ભારતના વિદેશી વ્યાપાર પર સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી છે. જૂન ૨૦૨૬ ના મહિનામાં ભારતની વેપાર ખાધ (ટ્રેડ ડેફિસિટ) માં આશ્ચર્યજનક અને ચિંતાજનક ઉછાળો નોંધાયો છે. સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, આ માસ દરમિયાન દેશની વેપાર ખાધ વાર્ષિક ધોરણે ૫૯ ટકા જેટલી તોતિંગ વધીને ૩૦.૪૩ બિલિયન ડોલરના સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. મે મહિનામાં આ આંકડો ૨pages બિલિયન ડોલર હતો, જે દર્શાવે છે કે માત્ર એક જ મહિનાના ટૂંકા ગાળામાં દેશની વેપાર ખાધમાં આશરે ૨.૨ બિલિયન ડોલરનો મોટો વધારો થયો છે. બજારના નાણાકીય વિશ્લેષકો અગાઉ જૂન મહિના માટે આશરે ૨૬.૫ બિલિયન ડોલરની ખાધનો અંદાજ લગાવી રહ્યા હતા, પરંતુ વાસ્તવિક આંકડાઓએ બજારની ધારણાઓ કરતાં ઘણો મોટો આર્થિક આંચકો આપ્યો છે.
આયાત અને નિકાસ વચ્ચેનું અસંતુલન
આ આર્થિક ખાધ પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે વૈશ્વિક સ્તરે ભારતીય સામાનની નિકાસ કરતાં વિદેશી માલની આયાતમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. જૂન મહિના દરમિયાન ભારતની કુલ નિકાસ ૪૦.૪૧ બિલિયન ડોલર નોંધાઈ હતી, જેની સામે દેશનું કુલ આયાત બિલ ૭૦.૮૪ બિલિયન ડોલર સુધી પહોંચી ગયું હતું. સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, જ્યારે કોઈ દેશ વિદેશમાં સામાન વેચીને જેટલું કમાય છે, તેના કરતાં વિદેશમાંથી સામાન ખરીદવા માટે વધુ નાણાં ખર્ચે છે, ત્યારે આ પ્રકારની વ્યાપારિક ખાધ સર્જાય છે. જો કે, મે મહિનાની સરખામણીએ જૂનમાં નિકાસ અને આયાત બંનેના વોલ્યુમમાં થોડો ઘટાડો થયો હોવા છતાં, આયાતનો આંકડો ઘણો ઊંચો રહેવાને કારણે બંને વચ્ચેની આર્થિક ખાઈ વધુ પહોળી થઈ છે.
સ્થાનિક નિકાસકારોનો લડાયક મૂડ અને તેજીના ક્ષેત્રો
આ નકારાત્મક આંકડાઓ વચ્ચે પણ ભારત માટે રાહતના સમાચાર એ છે કે કેટલાક ચોક્કસ સ્થાનિક ક્ષેત્રો વૈશ્વિક બજારમાં ખૂબ જ મજબૂત પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે. કેન્દ્રીય વાણિજ્ય સચિવ રાજેશ અગ્રવાલના જણાવ્યા અનુસાર, જૂન મહિનામાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ગુડ્સ, ચોખા, આયર્ન ઓર (લોહ અયસ્ક), પરંપરાગત હસ્તકલા, માંસ, ડેરી ઉત્પાદનો અને સીફૂડ (દરિયાઈ ખાદ્ય પદાર્થો) ની વૈશ્વિક માંગમાં મજબૂત ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. આ ક્ષેત્રોએ ભારતની નિકાસને ખૂબ મોટો આર્થિક ટેકો આપ્યો છે, પરંતુ આયાતના તોતિંગ આંકડા અને તેલના વધતા ભાવોને સંપૂર્ણપણે સરભર કરવા માટે આ નિકાસ વૃદ્ધિ પૂરતી સાબિત થઈ નથી.
હોર્મુઝ સંકટ અને ક્રૂડ ઓઇલનો નવો પડકાર
વર્તમાન સમયમાં ભારતીય વ્યાપાર અને અર્થતંત્ર સામે સૌથી મોટું અને ગંભીર બાહ્ય જોખમ પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં સતત વધી રહેલો સૈન્ય અને રાજકીય તણાવ છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષને કારણે ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (હોર્મુઝની સામુદ્રધુની) ના દરિયાઈ માર્ગ પર મોટું જોખમ ઊભું થયું છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, વિશ્વના કુલ ક્રૂડ ઓઇલના સપ્લાયનો એક બહુ મોટો અને મહત્વનો હિસ્સો આ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગેથી પસાર થાય છે. પશ્ચિમ એશિયામાં થતી કોઈપણ નાની મોટી હલચલ સીધી તેલના ભાવોને આકાશે પહોંચાડી દે છે. તાજેતરમાં જ વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ફરીથી પ્રતિ બેરલ આશરે ૮૦ ડોલરની સપાટી પર પહોંચી ગયા છે, જેના કારણે શિપિંગ અને લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચમાં પણ મોટો વધારો થયો છે. નાણાકીય નિષ્ણાતો માને છે કે જો આ ભૌગોલિક તણાવ લાંબો સમય ચાલશે, તો ભારતનું આયાત બિલ આગામી મહિનાઓમાં હજુ વધુ મોંઘું થશે, જે વેપાર ખાધને નવી ઐતિહાસિક સપાટી પર લઈ જઈ શકે છે.
અમેરિકા સાથે વ્યાપાર કરાર અને ટેરિફનું દબાણ
બીજી તરફ, ભારત અને તેના સૌથી મોટા વ્યાપારિક ભાગીદાર દેશ અમેરિકા (USA) વચ્ચેના મુક્ત વ્યાપાર કરાર (Trade Agreement) ને લઈને વાટાઘાટો અંતિમ તબક્કામાં હોવાના અહેવાલ છે. વાણિજ્ય સચિવે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચેના વ્યાપારિક કરાર માટેનું આખું માળખું (ફ્રેમવર્ક) સંપૂર્ણપણે તૈયાર છે અને યોગ્ય વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ જોતા તેના પર ટૂંક સમયમાં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવશે. જો કે, હાલની સ્થિતિ ગંભીર છે કારણ કે ભારતીય ઉત્પાદનો અત્યારે અમેરિકામાં નિકાસ કરવા પર ૧૦ ટકા જેટલા ભારે ટેરિફ (આયાત ડ્યુટી) નો સામનો કરી રહ્યા છે. આ કામચલાઉ વ્યવસ્થા ૨૪ જુલાઈ સુધી જ અમલમાં છે. જો ૨૪ જુલાઈ પહેલાં બંને દેશો વચ્ચે કોઈ સત્તાવાર સમજૂતી કે કરાર નહીં થાય, તો ભારતીય સામાન પર વધુ ટેરિફ લાદવામાં આવી શકે છે, જે ભારતીય નિકાસકારોની કમર તોડી નાખશે અને વેપાર ખાધમાં બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કરશે.
વિદેશી રોકાણ (FDI) તરફથી મળ્યો મોટો સધિયારો
આ તમામ આર્થિક પડકારો અને નકારાત્મક અહેવાલોની વચ્ચે, ભારતીય અર્થતંત્રના પાયા મજબૂત હોવાનો એક ઉત્તમ પુરાવો પણ સામે આવ્યો છે. વિદેશી સંસ્થાકીય અને સીધા રોકાણકારોનો ભારત પરનો ભરોસો હજુ પણ અકબંધ છે. એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતમાં ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) નો પ્રવાહ વાર્ષિક ધોરણે બમણા કરતાં પણ વધુ વધીને ૧૫.૨૯ બિલિયન ડોલર પર પહોંચી ગયો છે, જે ગયા વર્ષના સમાન ગાળામાં માત્ર ૬.૬૩ બિલિયન ડોલર હતો. આ રેકોર્ડ બ્રેક વિદેશી રોકાણ એ બાબતની સાબિતી છે કે ટૂંકા ગાળાની વેપાર ખાધ અને આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ છતાં, લાંબા ગાળા માટે વૈશ્વિક રોકાણકારો ભારતને વિશ્વનું સૌથી સુરક્ષિત અને પ્રોગ્રેસિવ માર્કેટ માની રહ્યા છે.
