ઈરાનમાં જન-વિદ્રોહ: ‘તાનાશાહ મુર્દાબાદ’ ના નારાથી ધ્રુજ્યું તેહરાન; આર્થિક સંકટ વચ્ચે સત્તાપલટાની માંગ તેજ
ઈરાનમાં ઈસ્લામી શાસન વિરુદ્ધ અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું વિરોધ પ્રદર્શન ઉગ્ર બની રહ્યું છે. 28 ડિસેમ્બર 2025 ના રોજ તેહરાનના ગ્રાન્ડ બજારથી શરૂ થયેલી આ ચિંગારી હવે સમગ્ર દેશમાં ફેલાઈ ગઈ છે. શરૂઆતમાં મોંઘવારી અને કડાકાભેર પડી રહેલી અર્થવ્યવસ્થા વિરુદ્ધ શરૂ થયેલા આ પ્રદર્શનો હવે એક વ્યાપક રાજકીય આંદોલનમાં ફેરવાઈ ગયા છે, જેનું મુખ્ય લક્ષ્ય વર્તમાન સરકારને ઉખેડી ફેંકવાનું છે.
આર્થિક બદહાલીએ લગાવી વિદ્રોહની આગ
ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી સંકટમાં છે, પરંતુ ડિસેમ્બર 2025 માં સ્થિતિ ત્યારે બેકાબૂ બની ગઈ જ્યારે ઈરાનનું ચલણ ‘રિયાલ’ તેના સર્વકાલીન નીચલા સ્તરે (15 લાખ રિયાલ પ્રતિ અમેરિકી ડોલર) પહોંચી ગયું. દેશમાં ફુગાવાનો દર 48% થી ઉપર પહોંચી ગયો છે અને ખાદ્ય પદાર્થોની કિંમતોમાં 72% સુધીનો તોતિંગ વધારો નોંધાયો છે. બજારના વેપારીઓ અને દુકાનદારોએ દુકાનો બંધ કરી હડતાળ શરૂ કરી દીધી, જે ટૂંક સમયમાં યુનિવર્સિટીઓ અને નાના શહેરો સુધી ફેલાઈ ગઈ.
‘Gen Z’ અને વિદ્યાર્થીઓનું નેતૃત્વ: નારાઓમાં પરિવર્તન
આ આંદોલનમાં ‘Gen Z’ (નવી પેઢી) અને વિદ્યાર્થીઓની ભૂમિકા સૌથી મહત્વની છે. પ્રદર્શનકારીઓના નારાઓમાં મોટો ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. જ્યાં 2009 ના આંદોલનોમાં સુધારાની માંગ હતી, ત્યાં આ વખતે સીધા જ અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈને નિશાન બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. રસ્તાઓ પર “તાનાશાહ મુર્દાબાદ” (Marg bar Diktâtor) અને “ખામેનેઈનું મોત” ના નારા ગુંજી રહ્યા છે.
તેની સાથે જ, ઈરાનના દેશનિકાલ કરાયેલા ક્રાઉન પ્રિન્સ રઝા પહેલવીના સમર્થનમાં પણ ભારે સૂત્રોચ્ચાર થઈ રહ્યા છે. “પહેલવી પાછા આવશે” અને “શાહ અમર રહે” જેવા નારાઓએ શાસનની ચિંતા વધારી દીધી છે.
સરકારી દમન અને ઇન્ટરનેટ બ્લેકઆઉટ
પ્રદર્શનોને કચડી નાખવા માટે ઈરાની સરકારે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. 8 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ સમગ્ર દેશમાં ઇન્ટરનેટ સેવા સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવી જેથી પ્રદર્શનકારીઓ એકબીજાનો સંપર્ક ન કરી શકે. માનવાધિકાર સંગઠનોના જણાવ્યા અનુસાર, સુરક્ષા દળોએ પ્રદર્શનકારીઓ પર સીધો ગોળીબાર કર્યો છે અને આંસુ ગેસના ગોળા છોડ્યા છે.
- જાનહાનિ: અત્યાર સુધીમાં ઓછામાં ઓછા 45 પ્રદર્શનકારીઓના મોત થયા છે, જેમાં 8 બાળકો સામેલ છે.
- ધરપકડ: 2,000 થી વધુ લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી છે.
- વિદેશી મિલિશિયા: અહેવાલો મુજબ, સરકારે સ્થાનિક પોલીસની અછત અથવા તેમના વિદ્રોહના ડરથી ઇરાકી શિયા મિલિશિયાના આશરે 800 સભ્યોને પ્રદર્શન દબાવવા માટે બોલાવ્યા છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયા અને ટ્રમ્પની ચેતવણી
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને કડક ચેતવણી આપી છે કે જો શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓની હત્યા ચાલુ રહેશે, તો અમેરિકા હસ્તક્ષેપ કરશે. ટ્રમ્પે પ્રદર્શનકારીઓને “બહાદુર લોકો” કહ્યા છે. બીજી તરફ, ઈરાને આ પ્રદર્શનોને અમેરિકા અને ઈઝરાયેલનું કાવતરું ગણાવ્યું છે. દેશનિકાલ કરાયેલા ઈરાની કાર્યકરોએ એલોન મસ્કને અપીલ કરી છે કે તેઓ ઈરાનમાં ‘સ્ટારલિંક’ દ્વારા ઇન્ટરનેટ સેવા પુનઃસ્થાપિત કરે.
શું આ શાસનનો અંત છે?
વિશ્લેષકો માને છે કે ઈરાન અત્યારે તેની “અસ્તિત્વની લડાઈ” (Survival Mode) લડી રહ્યું છે. આર્થિક વિનાશ, વિદેશી પ્રતિબંધો અને આંતરિક અસંતોષે અયાતુલ્લાના શાસનને એવા વળાંક પર લાવી દીધું છે જ્યાંથી વાપસી મુશ્કેલ જણાય છે.
