દુનિયા પર મહામંદીનું સંકટ! પશ્ચિમ એશિયાના યુદ્ધથી ભારત અને સામાન્ય માણસની ચિંતા કેમ વધી?
પશ્ચિમ એશિયા (વેસ્ટ એશિયા) માં સતત વધી રહેલો તણાવ અને યુદ્ધની પરિસ્થિતિ હવે માત્ર એ ભૌગોલિક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી, પરંતુ તેની સીધી અને વ્યાપક અસર સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્ર પર સ્પષ્ટપણે દેખાવા લાગી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રજૂ થયેલા વિવિધ આર્થિક અહેવાલો અને રિપોર્ટ્સ અનુસાર, આ યુદ્ધના કારણે વૈશ્વિક સ્તરે તેલની સપ્લાય ચેઈન (પુરવઠો) ખોરવાઈ જવાનું મોટું જોખમ ઊભું થયું છે. જો પશ્ચિમ એશિયામાંથી તેલની સપ્લાય લાંબા સમય સુધી પ્રભાવિત રહેશે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલ (Crude Oil) ની કિંમતોમાં સતત અને મોટો ઉછાળો આવી શકે છે. આ વૈશ્વિક કટોકટીની સૌથી ગંભીર અસર ભારત જેવા ઝડપથી વિકસતા દેશો પર પડી શકે છે, કારણ કે ભારત પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે અન્ય દેશો પર નિર્ભર છે.
ભારત પર કેમ આવશે સૌથી મોટું સંકટ? આયાત પર નિર્ભરતા મુખ્ય કારણ
ભારત માટે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ વધવા એ કોઈ સામાન્ય બાબત નથી. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું આશરે ૮૦ થી ૮૫ ટકા જેટલું મોટું હિસ્સો વિદેશોમાંથી કાચું તેલ ઈમ્પોર્ટ (આયાત) કરીને પૂરું કરે છે. પશ્ચિમ એશિયાના દેશો ભારતના મુખ્ય તેલ સપ્લાયર્સ છે.
જ્યારે પણ આ ક્ષેત્રમાં યુદ્ધ અથવા અસ્થિરતા આવે છે, ત્યારે તેલના વહાણોની અવરજવર મુશ્કેલ બની જાય છે અને વીમા પ્રીમિયમ વધી જાય છે. પરિણામે, કાચું તેલ મોંઘું થાય છે. જ્યારે સરકારને વિદેશથી મોંઘા ભાવે તેલ ખરીદવું પડે, ત્યારે દેશની અંદર પેટ્રોલ, ડીઝલ અને રાંધણ ગેસના ભાવો આપોઆપ વધી જાય છે. આ ભાવ વધારો ભારત જેવા વિશાળ દેશની આર્થિક ગતિવિધિઓને ધીમી પાડી શકે છે.
મોંઘા તેલની સીધી અસર: ટ્રાન્સપોર્ટથી લઈને રોજિંદી ચીજવસ્તુઓ સુધી બધું જ મોંઘું થશે
કાચા તેલની કિંમતો વધવાનો અર્થ એ નથી કે માત્ર ગાડીઓમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ પુરાવવું મોંઘું થશે. તેની પાછળ એક આખી ચેઈન રિએક્શન (શૃંખલાબદ્ધ અસર) જોડાયેલી છે:
-
ટ્રાન્સપોર્ટેશન કોસ્ટમાં વધારો: દેશમાં માલસામાનની હેરફેર માટે મોટાભાગે ડીઝલથી ચાલતા ટ્રકો અને કોમર્શિયલ વાહનોનો ઉપયોગ થાય છે. ડીઝલ મોંઘું થતાં જ ટ્રાન્સપોર્ટ કંપનીઓ પોતાનું ભાડું વધારી દે છે.
-
રોજિંદી વસ્તુઓ પર અસહ્ય બોજ: ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ વધવાને કારણે ખેતરોમાંથી બજાર સુધી આવતી શાકભાજી, ફળો, દૂધ અને ફેક્ટરીઓમાં બનતી જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ, કરિયાણું વગેરે બધું જ મોંઘું થઈ જાય છે.
-
સામાન્ય માણસનું ખોરવાતું બજેટ: જ્યારે બજારમાં દરેક નાની-મોટી વસ્તુના ભાવ વધે છે, ત્યારે સામાન્ય અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારના ઘરનું માસિક બજેટ સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ જાય છે. લોકોનો બચત કરેલો રૂપિયો પણ રોજિંદા ખર્ચમાં વપરાવા લાગે છે.
રૂપિયાની નબળાઈ અને આર્થિક વિકાસ દર (GDP) પર જોખમ
આર્થિક નિષ્ણાતોના મતે, જો પશ્ચિમ એશિયામાં સ્થિતિ વહેલી તકે નહીં સુધરે તો ભારતીય ચલણ ‘રૂપિયો’ ડૉલરની સરખામણીમાં વધુ નબળો પડી શકે છે. તેનું કારણ એ છે કે તેલ ખરીદવા માટે ભારતે વધુ પ્રમાણમાં અમેરિકન ડૉલર ચૂકવવા પડશે, જેનાથી દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળ (Foreign Exchange Reserves) પર દબાણ આવશે.
જ્યારે રૂપિયો નબળો પડે છે, ત્યારે ભારત માટે અન્ય વસ્તુઓની આયાત પણ મોંઘી બની જાય છે. આ ઉપરાંત, મોંઘવારી વધવાના કારણે દેશના આર્થિક વિકાસ દર (GDP Growth Rate) પર પણ બ્રેક વાગી શકે છે. મોંઘવારીને કાબૂમાં લેવા માટે મધ્યસ્થ બેંક (RBI) એ વ્યાજ દરો ઊંચા રાખવા પડશે, જેનાથી હોમ લોન, કાર લોન અને બિઝનેસ લોન મોંઘી થશે અને આર્થિક વિકાસની ગતિ ધીમી પડી જશે.
સરકાર અને કોર્પોરેટ સેક્ટર પર વધશે દબાણ
મોંઘા તેલના કારણે માત્ર સામાન્ય જનતા જ નહીં, પરંતુ સરકાર અને મોટી કંપનીઓની હાલત પણ કફોડી બની જાય છે.
-
સરકારી ખર્ચમાં વધારો (Fiscal Deficit): સરકારે દેશની આર્થિક સ્થિરતા જાળવી રાખવા માટે અને સબસિડી પૂરી પાડવા માટે પોતાની તિજોરીમાંથી વધુ નાણાં ખર્ચવા પડે છે, જેનાથી દેશની રાજકોષીય ખાધ વધે છે. જે નાણાં શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પાછળ ખર્ચી શકાય તેમ હતા, તે તેલ ખરીદવામાં વપરાઈ જાય છે.
-
કંપનીઓની ઉત્પાદન ક્ષમતા પર અસર: કાચું તેલ એ ઘણા ઉદ્યોગો (જેમ કે પ્લાસ્ટિક, કેમિકલ્સ, પેઇન્ટ્સ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ) માટે કાચો માલ છે. તેના ભાવ વધવાથી કંપનીઓનો ઉત્પાદન ખર્ચ (Inupt Cost) વધી જાય છે. ખર્ચ વધવાને કારણે કંપનીઓનો નફો ઘટે છે અને તેઓ નવી રોજગારી ઊભી કરવાનું બંધ કરી દે છે.
લોકોની ખરીદશક્તિમાં ઘટાડો અને બજારની મંદી
જ્યારે આવક મર્યાદિત હોય અને મોંઘવારી આસમાને પહોંચે, ત્યારે લોકોની ખરીદશક્તિ (Purchasing Power) આપોઆપ ઓછી થઈ જાય છે. સામાન્ય માણસ માત્ર અતિ આવશ્યક વસ્તુઓ પાછળ જ ખર્ચ કરે છે અને મોજશોખ કે લક્ઝરી વસ્તુઓ (જેમ કે નવી ગાડી ખરીદવી, ફરવા જવું, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ સાધનો લેવા) પાછળનો ખર્ચ મુલતવી રાખે છે. બજારમાં જ્યારે માંગ (Demand) ઘટે છે, ત્યારે વેપાર-ધંધામાં મંદીનો માહોલ છવાઈ જાય છે.
આવી અનિશ્ચિતતાના સમયે વૈશ્વિક બજારો અને શેરબજાર (Stock Market) માં પણ ભારે ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળે છે. વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બજારમાંથી પોતાના પૈસા પાછા ખેંચીને સુરક્ષિત ગણાતા સોના (Gold) માં રોકાણ કરવા લાગે છે, જેનાથી શેરબજાર કડાકા ભણી જાય છે.
