અમેરિકા-ઈરાન શાંતિ કરારના લીરેલીરા ઉડ્યા: G7 સમિટની ઐતિહાસિક સમજૂતી માત્ર એક મહિનામાં જ નિષ્ફળ
વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાંથી આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રને હચમચાવી દે તેવા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરી એકવાર સૈન્ય સંઘર્ષ તીવ્ર બનતા સોમવારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ (કચા તેલ) ના ભાવમાં અચાનક મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. બંને દેશો વચ્ચેના ગંભીર ટકરાવને કારણે વૈશ્વિક વેપાર માટે જીવનરેખા ગણાતી ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) ને ફરીથી બંધ કરવાની ધમકીઓ મળી રહી છે. આ દરિયાઈ માર્ગ એટલો મહત્વપૂર્ણ છે કે વિશ્વનો લગભગ પાંચમા ભાગનો ક્રૂડ ઓઇલનો વ્યાપાર માત્ર આ એક જ સાંકડા જળમાર્ગ પરથી પસાર થાય છે.
સપ્લાય ચેઇન સંપૂર્ણ ખોરવાઈ જવાની આશંકાને કારણે, આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્ચમાર્ક બ્રેન્ટ ક્રૂડ ફ્યુચર્સ આજે એક ઝાટકે ૩.૫% વધીને ૭૮.૬૭ ડોલર પ્રતિ બેરલ પર પહોંચી ગયું છે અને હવે તે ઝડપથી ૭૯ ડોલરની સપાટી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. તે જ સમયે, યુએસ વેસ્ટ ટેક્સાસ ઇન્ટરમીડિયેટ (WTI) ક્રૂડ ફ્યુચર્સ પણ ૩.૪% ની તેજી સાથે ૭૩.૮૭ ડોલર પ્રતિ બેરલના સ્તરે ટ્રેડ થતું જોવા મળ્યું હતું.
હોર્મુઝ બંધ કરવાની જાહેરાત અને અમેરિકાની જવાબી કાર્યવાહી
આ વધતા તણાવ વચ્ચે ઈરાન સરકારે સત્તાવાર જાહેરાત કરી છે કે તેઓ આગામી સૂચના સુધી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થતા તમામ વાણિજ્યિક જહાજોનો માર્ગ બંધ કરી રહ્યા છે. જો કે, અમેરિકાની મજબૂત લશ્કરી પાંખ ‘યુએસ સેન્ટ્રલ કમાન્ડ’ (US Central Command) એ ઈરાનના આ એકતરફી દાવાને સખત શબ્દોમાં ફગાવી દીધો છે. સેન્ટ્રલ કમાન્ડે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું છે કે, હોર્મુઝની સ્ટ્રેટ આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમાનો ભાગ છે અને કાયદેસર રીતે પસાર થવા માંગતા તમામ દેશોના જહાજો માટે તે ખુલ્લી જ રહેશે.
અમેરિકી સેના આ વિસ્તારમાં નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંપૂર્ણપણે સજ્જ છે. આ ઉપરાંત, સેન્ટ્રલ કમાન્ડે એ પણ જાહેર કર્યું કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વેપારી જહાજો પર ઈરાની સેના દ્વારા કરવામાં આવેલા હુમલાઓનો જડબાતોડ જવાબ આપવા માટે રવિવારે સાંજે ૫ વાગ્યે અમેરિકાએ ઈરાનના સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર હવાઈ હુમલાઓનો એક નવો રાઉન્ડ પણ શરૂ કરી દીધો છે.
The Strait of Hormuz is open to all vessels seeking to lawfully transit the international waterway. U.S. forces are positioned and prepared to ensure that freedom of navigation remains available despite unwarranted Iranian aggression, harassment, threats, and arbitrary… pic.twitter.com/FS3TUBOZEj
— U.S. Central Command (@CENTCOM) July 12, 2026
ફ્રાન્સનો ઐતિહાસિક શાંતિ કરાર નિષ્ફળ
આ સમગ્ર લશ્કરી સંઘર્ષે થોડા સમય પહેલા જ ફ્રાન્સમાં G7 શિખર સંમેલન દરમિયાન અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા ઐતિહાસિક યુદ્ધવિરામ કરાર પર પાણી ફેરવી દીધું છે. ૧૭ જૂનના રોજ થયેલા આ ફ્રેન્ચ કરાર હેઠળ બંને દેશો કાયમી ધોરણે દુશ્મનાવટ બંધ કરવા અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોના મુક્ત અને સુરક્ષિત માર્ગને સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંમત થયા હતા.
મધ્ય પૂર્વમાં કાયમી શાંતિ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે ૬૦ દિવસની સમયરેખા નક્કી કરવામાં આવી હતી, જે હવે બંને દેશોના આક્રમક વલણને કારણે સદંતર નિષ્ફળ જતી દેખાઈ રહી છે. આ કરાર હેઠળ શરૂઆતમાં ઈરાનને તેલ વેચવાની છૂટ મળતા વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડના ભાવ ઘટીને ૭૧ ડોલર સુધી નીચે આવી ગયા હતા, પરંતુ હવે કરાર તૂટતાની સાથે જ ભાવમાં ફરી આગ લાગી છે.
ભારત માટે મોટો ખતરો: પેટ્રોલ-ડીઝલ અને ગેસ મોંઘા થવાના એંધાણ
વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલની કિંમતો વધવાથી ભારત જેવા વિશાળ આયાતકાર દેશ માટે મોટી મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડના ભાવ ૭૯ ડોલરથી ઉપર સતત જળવાઈ રહેશે, તો ભારતની સરકારી તેલ કંપનીઓ (IOCL, BPCL, HPCL) પર નાણાકીય બોજ વધશે. જેના પરિણામે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે પેટ્રોલ અને ડીઝલના રિટેલ ભાવમાં પ્રતિ લિટર ૩ રૂપિયાથી લઈને ૫ રૂપિયા સુધીનો તોતિંગ વધારો ઝીંકવો પડી શકે છે.
સૌથી વધુ ચિંતાજનક સ્થિતિ રાંધણ ગેસ (LPG) ની સપ્લાયને લઈને છે. ભારત પોતાની કુલ જરૂરિયાતના ૯૦% થી વધુ એલપીજી ગેસ ગલ્ફ દેશોમાંથી આયાત કરે છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ લાંબો સમય બંધ રહે અથવા ત્યાં યુદ્ધની સ્થિતિ સર્જાય, તો દેશમાં ગેસની તંગી ન થાય તે માટે સરકાર કડક પગલાં ભરી શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે, આવી સ્થિતિમાં સરકાર દ્વારા સ્થાનિક બજારમાં સિલિન્ડર બુકિંગ પર ઓછામાં ઓછો ૨૫ દિવસનો લોક-ઇન સમયગાળો (ગॅप) લાદવાની ફરજ પડી શકે છે, જે સામાન્ય ગૃહિણીઓનું બજેટ ખોરવી નાખશે.
