UGCના ‘ઇક્વિટી’ નિયમોને લઈને વિદ્યાર્થીઓમાં ભારે અસંતોષ, કેમ્પસમાં સુરક્ષાના મુદ્દે ચિંતા
ભારતીય ઉચ્ચ શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં સમાનતા લાવવાના હેતુથી UGC એ નવા નિયમો ‘ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટેના વિનિયમો, 2026’ (Promotion of Equity in Higher Education Institutions Regulations, 2026) જાહેર કર્યા છે. જોકે, આ નિયમો લાગુ થતાની સાથે જ વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને સામાજિક સંગઠનોમાં રોષ જોવા મળી રહ્યો છે. એક તરફ તેને વંચિત વર્ગો માટે સુરક્ષા કવચ ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ તેને ભેદભાવપૂર્ણ ગણાવી વિરોધ કરી રહ્યા છે.
શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું વલણ
નવા નિયમો પર ઉઠી રહેલા સવાલોનો જવાબ આપતા કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને જણાવ્યું કે, “આ નિયમોમાં કોઈ પણ વર્ગ સાથે ભેદભાવ કરવામાં આવશે નહીં અને કોઈ પણ વ્યક્તિ કાયદાનો દુરુપયોગ ન કરી શકે તે સુનિશ્ચિત કરવામાં આવશે.” તેમણે ઉમેર્યું કે, આ માળખું તમામ વિદ્યાર્થીઓ માટે સુરક્ષિત અને સર્વસમાવેશક શૈક્ષણિક વાતાવરણ તૈયાર કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે.
શું છે UGCના નવા નિયમ અને ‘ઇક્વલ ઓપોર્ચ્યુનિટી સેન્ટર’?
નવા માર્ગદર્શિકા મુજબ, દરેક ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થા (HEI) એ ‘સમાન તક કેન્દ્ર’ (Equal Opportunity Centre) સ્થાપિત કરવું ફરજિયાત રહેશે. આ કેન્દ્રની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
-
પ્રતિનિધિત્વ: આ કેન્દ્રમાં અન્ય પછાત વર્ગ (OBC), અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST), દિવ્યાંગ (PwD) અને મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ હોવું જરૂરી છે.
-
સમન્વય: આ કેન્દ્ર સિવિલ સોસાયટી ગ્રૂપ્સ, સ્થાનિક મીડિયા, જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અને પોલીસ સાથે મળીને કામ કરશે.
-
કાનૂની સહાય: વિદ્યાર્થીઓને કાનૂની મદદ પૂરી પાડવા માટે આ કેન્દ્ર જિલ્લા અને રાજ્ય કાનૂની સેવા સત્તામંડળ સાથે સમન્વય સાધશે.
-
માર્ગદર્શન: વંચિત જૂથોના વિદ્યાર્થીઓને શૈક્ષણિક અને નાણાકીય માર્ગદર્શન આપવાની જવાબદારી આ કેન્દ્રની રહેશે.
વિવાદનું મુખ્ય કારણ: ‘જ્ઞાતિ-આધારિત ભેદભાવ’ની વ્યાખ્યા
નવા નિયમોમાં સૌથી વધુ વિવાદ ‘જ્ઞાતિ-આધારિત ભેદભાવ’ (Caste-based discrimination) શબ્દની વ્યાખ્યાને લઈને છે. વિરોધ કરનારાઓનું કહેવું છે કે આ વ્યાખ્યા સ્પષ્ટ નથી અને તેના કારણે કેમ્પસમાં જાતિવાદ વધી શકે છે.
बरेली सिटी मजिस्ट्रेट अलंकार अग्निहोत्री ने UGC के नए नियम से आहत होकर नौकरी से इस्तीफ़ा दे दिया
ये फ़ैसला अग्निहोत्री जी के लिए इतना आसान नहीं था जितना लगता है
इसके लिए बहुत बड़ा कलेजा चाहिए
सवर्ण समाज आपका आभारी रहेगा#UGC_RollBack #UGCRegulations #UGC_काला_कानून_वापस_लो pic.twitter.com/y8tHJPk1qi
— Harsh Bisaria (@HarshBisaria) January 26, 2026
વિરોધ પ્રદર્શન અને રાજીનામા
સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓએ આ નિયમો વિરુદ્ધ દિલ્હીમાં UGC હેડક્વાર્ટર બહાર વિરોધ પ્રદર્શનની જાહેરાત કરી છે. તાજેતરમાં યુનિવર્સિટી કેમ્પસ અને હોસ્ટેલોમાં અશાંતિના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે. આ મુદ્દે મતભેદને કારણે તાજેતરમાં એક વરિષ્ઠ અમલદાર અને ભાજપ યુવા પાંખના નેતાએ પણ રાજીનામું આપ્યું છે.
સોશિયલ મીડિયા પર ‘ડિજિટલ વોર’
માઇક્રોબ્લોગિંગ પ્લેટફોર્મ ‘X’ પર #ShameonUGC ટોપ ટ્રેન્ડમાં છે. નેટિઝન્સ આ નિયમોને સામાન્ય શ્રેણી વિરોધી ગણાવી રહ્યા છે.
સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલી એક પોસ્ટમાં લખ્યું છે: “UGC ઇક્વિટી રેગ્યુલેશન 2026 સામાન્ય શ્રેણીના વિદ્યાર્થીઓને કેમ્પસમાં હિંસા કરનારા તરીકે ચીતરી રહ્યા છે. આ નિયમોમાં ખોટા દાવાઓ સામે કોઈ રક્ષણ નથી. હવે સમય આવી ગયો છે કે સામાન્ય વર્ગના પરિવારો તેમના બાળકોને વિદેશ ભણવા મોકલે, જ્યાં અનામત નહીં પણ મેરિટને મહત્વ અપાય છે.”
શું કેમ્પસ ‘જ્ઞાતિના અખાડા’ બનશે?
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આ નિયમોનો અમલ નિષ્પક્ષ રીતે કરવામાં નહીં આવે, તો યુનિવર્સિટીઓમાં પરસ્પર ભાઈચારો જોખમાઈ શકે છે. વિદ્યાર્થીઓમાં ડર છે કે આ કેન્દ્રોનો ઉપયોગ વ્યક્તિગત અદાવત કાઢવા અથવા ખોટા આરોપો લગાવવા માટે થઈ શકે છે.
નિષ્કર્ષ
UGC રેગ્યુલેશન 2026 એ ભારતીય શિક્ષણ જગતમાં નવી ચર્ચા છેડી દીધી છે. એક તરફ સામાજિક ન્યાયની વાત છે, તો બીજી તરફ મેરિટ અને નિષ્પક્ષતાના અધિકારની ચિંતા છે. સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર એ રહેશે કે આ નિયમોનો અમલ એવી રીતે થાય કે કેમ્પસમાં સમાનતા પણ આવે અને કોઈ પણ વિદ્યાર્થી અન્યાય અનુભવે નહીં.
