ભારતમાં હવે કાળઝાળ ‘હીટવેવ’ પણ ગણાશે કુદરતી આપદા: જાણો સરકારના આ ઐતિહાસિક નિર્ણયથી શું બદલાશે?
ભારતમાં દર વર્ષે ઉનાળાની શરૂઆત થતાં જ આકરો તાપ અને હીટવેવ (લૂ) લાખો લોકોનું જીવન અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખે છે. દેશભરમાં સતત વધતા તાપમાન અને આકાશી વીજળી પડવાની હિંસક ઘટનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર સરકારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. કેન્દ્ર સરકારે હીટવેવ અને આકાશી વીજળી (Lightning) ને દેશની અધિસૂચિત કુદરતી આપદાઓ (Notified Natural Disasters) ની સત્તાવાર યાદીમાં સામેલ કરી લીધા છે.
આ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય બાદ હવે દેશના તમામ રાજ્યો ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એક્ટ, ૨૦૦૫ હેઠળ આ કાળઝાળ ગરમી અને વીજળીથી થતા નુકસાન સામે રાહત અને બચાવ કાર્યો માટે કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી નાણાકીય સહાય મેળવી શકશે. રાજ્ય સરકારો, હવામાન નિષ્ણાતો, નાગરિક સંગઠનો અને આરોગ્ય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો દ્વારા આ પગલાની લાંબા સમયથી માંગ કરવામાં આવી રહી હતી.
હીટવેવથી દેશમાં કેટલી જાનહાનિ થઈ?
સરકારી આંકડાઓ મુજબ, ૧ માર્ચથી ૨ જુલાઈ ૨૦૨૬ વચ્ચેના ટૂંકા ગાળામાં જ દેશમાં હીટસ્ટ્રોક (લૂ લાગવા) ના કારણે ઓછામાં ઓછા ૨૦ લોકોના સત્તાવાર મોત નોંધાયા હતા. જેમાં એકલા મહારાષ્ટ્રમાં જ ૧૧ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.
આ જ સમયગાળા દરમિયાન તેલંગાણા, પશ્ચિમ બંગાળ, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, આંધ્ર પ્રદેશ, રાજસ્થાન, ઓડિશા, મધ્ય પ્રદેશ, ગુજરાત અને કર્નાટક સહિતના અનેક રાજ્યોમાં ૫,૦૦૦ થી વધુ લોકો હીટસ્ટ્રોકની ગંભીર અસર હેઠળ આવ્યા હતા.
હવે રાહત અને બચાવ કાર્યો માટે મળશે સરકારી ફંડ
કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે લોકસભામાં એક લેખિત જવાબમાં સ્પષ્ટતા કરી છે કે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૩૧ ના સમયગાળા માટે સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફંડ (SDRF) અને નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફંડ (NDRF) ના નવા માર્ગદર્શિકા નિયમોમાં હીટવેવ અને વીજળી પડવાની ઘટનાઓને સત્તાવાર કુદરતી આપદા તરીકે સ્વીકારી લેવાયા છે.
આ નિર્ણય ૧૬મા નાણા પંચની ભલામણોના આધારે લેવામાં આવ્યો છે. નાણા પંચે હવામાન પરિવર્તન (Climate Change) ના કારણે વધી રહેલી આત્યંતિક ગરમી અને વીજળીના કડાકા-ભડાકાની ઘટનાઓને જોતાં આ બંનેને કુદરતી હોનારત જાહેર કરવાની ભલામણ કરી હતી. કેન્દ્રીય ગૃહરાજ્ય મંત્રી નિત્યાનંદ રાયના જણાવ્યા મુજબ, હવે એસડીઆરએફ અને એનડીઆરએફ દ્વારા પીડિતોને ઝડપી આર્થિક સહાય અને હોસ્પિટલોમાં સુવિધાઓ ઊભી કરવા માટે એક સ્પષ્ટ નીતિગત માળખું તૈયાર થઈ ગયું છે.
અગાઉ શું વ્યવસ્થા હતી?
અત્યાર સુધી હીટવેવને કાયદાકીય રીતે કુદરતી આપદા ગણવામાં આવતી નહોતી. દેશમાં માત્ર ૧૨ ચોક્કસ શ્રેણીઓ જ આ યાદીમાં સામેલ હતી—જેમ કે વાવાઝોડું, દુષ્કાળ, ભૂકંપ, આગ, પૂર, સુનામી, કરા પડવા, ભૂસ્ખલન, હિમસ્ખલન, વાદળ ફાટવું, જંતુઓનો હુમલો અને અતિશય ઠંડી/કોલ્ડ વેવ.
૧૫મા નાણા પંચે હીટવેવને અધિસૂચિત આપદા ગણવા માટે પૂરતા પુરાવા ન હોવાનું માન્યું હતું. તેના કારણે રાજ્યોએ પોતાના ભંડોળમાંથી જ ખર્ચ કરવો પડતો હતો અને તેઓ SDRF ના વાર્ષિક બજેટના માત્ર ૧૦% જ આ કામ માટે વાપરી શકતા હતા. પરંતુ હવે નવી નોટિફિકેશન બાદ રાજ્યો આપદા નિવારણ ફંડનો વ્યાપક ઉપયોગ કરી શકશે અને જરૂર પડ્યે કેન્દ્રના NDRF માંથી પણ કરોડો રૂપિયાની વધારાની મદદ મેળવી શકશે.
ભારતમાં આકાશી વીજળી અને હીટવેવના ચોંકાવનારા આંકડા
સૌથી વધુ મોત વીજળી પડવાથી: ભારતમાં હવામાન સંબંધિત હોનારતોમાં આકાશી વીજળી સૌથી વધુ ઘાતક સાબિત થાય છે. દર વર્ષે આશરે ૨,૦૦૦ થી ૨,૫૦૦ લોકો વીજળી પડવાથી જીવ ગુમાવે છે, જે કુદરતી હોનારતોમાં થતા એકંદર મોતના ૩૫% કરતાં પણ વધુ છે.
ગ્રામીણ વિસ્તારો પર સૌથી મોટો ખતરો: વીજળી પડવાથી થતા કુલ મોતમાંથી લગભગ ૯૬% મોત ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં થાય છે. ખેતરોમાં કામ કરતા ખેડૂતો, ખેતમજૂરો અને આદિવાસી સમુદાયો તેનો સૌથી પહેલો ભોગ બને છે.
મોટું આર્થિક નુકસાન: બિહાર અને ઓડિશા જેવા રાજ્યોએ દર વર્ષે માત્ર વીજળી પડવાથી થતા નુકસાન અને વળતર પાછળ ૧૨ થી ૧૫ કરોડ રૂપિયાથી વધુ રકમ ખર્ચવી પડે છે. આ ઉપરાંત પશુધન અને ખેતીના પાકને પણ અબજો રૂપિયાનું નુકસાન થાય છે.
કયા વિસ્તારો પર સૌથી વધુ જોખમ?
૧. પૂર્વ ભારત અને છોટા નાગપુર ઉચ્ચપ્રદેશ: ઓડિશા, ઝારખંડ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળ વીજળી પડવાની ઘટનાઓમાં મોખરે છે. બંગાળની ખાડી પરથી આવતા ભેજવાળા પવનો અને જમીન પરના સૂકા પવનો અથડાવાથી અહી ભારે સંવહન વાદળો (Deep Convective Clouds) બને છે.
૨. ઉત્તર-પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારત: રાજસ્થાન, પંજાબ, હરિયાણા, દિલ્હી, યુપી અને એમપી હીટવેવના સૌથી ગંભીર હોટસ્પોટ છે, જ્યાં ગરમીની મોસમમાં તાપમાન ૪૫ થી ૪૮ ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર કરી જાય છે.
૩. પશ્ચિમી અને દક્ષિણનો પઠારી વિસ્તાર: મહારાષ્ટ્રના વિદર્ભ-મરાઠવાડા, તેલંગાણા અને ઉત્તરી કર્નાટક બેવડા મારનો સામનો કરે છે—જ્યાં ઉનાળામાં કાળઝાળ લૂ ચાલે છે અને ચોમાસા પહેલા વીજળીના કડાકા સાથે વાવાઝોડું આવે છે.
૪. પૂર્વોત્તર ભારત: આસામ, મેઘાલય અને સિક્કિમમાં હિમાલયની તળેટીને કારણે થતા ઓરોગ્રાફિક લિફ્ટિંગ (Orographic Lifting) ને લીધે પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટરે વીજળી પડવાની તીવ્રતા ખૂબ ઊંચી રહે છે.
ટૂંકમાં, કેન્દ્ર સરકારના આ નિર્ણયથી હવે માત્ર કાગળ પરની યોજનાઓ નહીં રહે, પરંતુ ગરમી અને વીજળીથી પીડાતા ગરીબ અને ગ્રામીણ વર્ગને સમયસર સરકારી સહાય અને સુવિધાઓ મળી શકશે.
