ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે વરદાન છે ઠંડો ભાત: જાણો તેની પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ
અવારનવાર આપણે ઘરમાં વધેલા ભાતને વાસી સમજીને ફેંકતા હોઈએ છીએ, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને આયુર્વેદ મુજબ, યોગ્ય રીતે રાખવામાં આવેલો વધેલો ભાત સ્વાસ્થ્ય માટે કોઈ વરદાનથી ઓછો નથી. તાજેતરના સંશોધનો પરથી જાણવા મળ્યું છે કે ભાતને ઠંડો કરવાથી અથવા તેને રાતભર પલાળી રાખવાથી (આથો લાવવાની પ્રક્રિયા/ફર્મેન્ટેશન) તેના પોષણ મૂલ્યમાં મોટો વધારો થાય છે.
ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે ફાયદાકારક છે ‘રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટાર્ચ’
ઇન્ડોનેશિયા યુનિવર્સિટીના એક અભ્યાસ મુજબ, તાજા રાંધેલા ભાતની તુલનામાં 24 કલાક સુધી 4°C તાપમાને ઠંડા રાખવામાં આવેલા ભાતમાં ‘રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટાર્ચ’ (Resistant Starch) નું પ્રમાણ નોંધપાત્ર રીતે વધી જાય છે. આ સ્ટાર્ચ પાચન સામે પ્રતિરોધક હોય છે અને નાના આંતરડામાં શોષાતો નથી, જેના કારણે બ્લડ શુગર લેવલને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે. સંશોધકો સૂચવે છે કે ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે તાજા ભાતને બદલે 24 કલાક ઠંડા કરી ફરીથી ગરમ કરેલા ભાત વધુ સુરક્ષિત વિકલ્પ હોઈ શકે છે.
પંતા ભાત અને ચાદન્નમ: કુદરતી પ્રોબાયોટિકનો સ્ત્રોત
ભારતમાં વધેલા ભાતને રાતભર પાણીમાં પલાળી રાખીને ‘પંતા ભાત’, ‘પોઈતા ભાત’ (આસામ) અથવા ‘ચાદન્નમ’ (દક્ષિણ ભારત) તરીકે ખાવાની જૂની પરંપરા છે. આ પ્રક્રિયા ભાતને કુદરતી પ્રોબાયોટિકમાં ફેરવી દે છે, જે આંતરડાના સ્વાસ્થ્ય (Gut Health) અને પાચનમાં સુધારો કરે છે. ફર્મેન્ટેશનની આ પ્રક્રિયા માત્ર પાચનમાં જ મદદ નથી કરતી, પરંતુ ભાતમાં વિટામિન B12, આયર્ન, કેલ્શિયમ અને પોટેશિયમ જેવા પોષક તત્વોની ઉપલબ્ધતામાં પણ વધારો કરે છે.
કેન્સરથી બચાવ અને બહેતર ઇમ્યુનિટી
વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોએ એવા પણ સંકેત આપ્યા છે કે 24 કલાક સુધી ફર્મેન્ટેડ કરેલા ભાતના પાણીમાં એન્ટી-બેક્ટેરિયલ અને એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ ગુણો હોય છે, જે કેન્સર કોષો (ખાસ કરીને લિવર કેન્સર) ના ફેલાવાને રોકવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. ફર્મેન્ટેશન દરમિયાન લેક્ટોબેસિલસ જેવા સારા બેક્ટેરિયા પેદા થાય છે, જે શરીરની રોગ પ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) ને મજબૂત બનાવે છે. આ ઉપરાંત, આ પ્રક્રિયા ‘એન્ટી-ન્યુટ્રિઅન્ટ્સ’ (જેમ કે ફાયટેટ્સ અને ઓક્સાલેટ્સ) ને ઘટાડે છે, જેથી શરીર ખનિજોને વધુ સારી રીતે શોષી શકે છે.
સાવધાની પણ જરૂરી: સ્ટોર કરવાની સાચી રીત
ભાતના ફાયદાઓની સાથે કેટલાક જોખમો પણ જોડાયેલા છે. કાચા ચોખામાં બેસિલસ સેરેસ (Bacillus cereus) નામના બેક્ટેરિયાના સ્પોર્સ હોઈ શકે છે, જે રાંધ્યા પછી પણ જીવિત રહી શકે છે. જો રાંધેલા ભાતને લાંબા સમય સુધી સામાન્ય તાપમાન પર છોડી દેવામાં આવે, તો આ બેક્ટેરિયા વધી શકે છે અને ફૂડ પોઈઝનિંગનું કારણ બની શકે છે.
સુરક્ષિત વપરાશ માટે એક્સપર્ટ ટિપ્સ:
- ભાત રાંધ્યાના 1-2 કલાકની અંદર જ તેને ફ્રીજમાં મૂકી દો.
- ભાતને 4°C કે તેથી ઓછા તાપમાન પર સ્ટોર કરો.
- ફર્મેન્ટેશન માટે માત્ર સ્વચ્છ અને શુદ્ધ પાણીનો જ ઉપયોગ કરો.
- વાસી ભાતને ફરીથી ગરમ કરતી વખતે ખાતરી કરો કે તે સંપૂર્ણપણે (લગભગ 75°C સુધી) ગરમ થઈ જાય.
આયુર્વેદ અને આધુનિક વિજ્ઞાન બંને પરંપરાગત ફર્મેન્ટેશન પદ્ધતિઓને સારા સ્વાસ્થ્ય માટે સસ્તી અને અસરકારક રીત માને છે. તેથી હવે પછી જ્યારે ભાત વધી જાય, ત્યારે તેને ફેંકવાને બદલે યોગ્ય રીતે સ્ટોર કરી તમારા આહારનો ભાગ બનાવો.
ઉપયોગી ઉપમા: ફર્મેન્ટેડ ભાત તમારા શરીર માટે એક “માટીના ફિલ્ટર” જેવું કામ કરે છે, જે માત્ર અશુદ્ધિઓને (એન્ટી-ન્યુટ્રિઅન્ટ્સ) દૂર નથી કરતું, પરંતુ પાણીને ઠંડક અને ઉપયોગી ખનિજોથી પણ સમૃદ્ધ બનાવે છે.
