આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ: શું AI માં જાગી રહી છે માનવીય લાગણીઓ? માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ‘AI સ્લોપ’ વચ્ચે છેડાઈ નવી ચર્ચા
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) હવે માત્ર ગણતરી કરતું મશીન રહ્યું નથી, પરંતુ તે માનવીય લાગણીઓ અને વર્તનની નકલ કરવાની દિશામાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. તાજેતરના સંશોધનો અને ઘટનાઓએ એ સવાલ ઉભો કર્યો છે કે શું ભવિષ્યમાં AI માણસોનું સ્થાન લઈ શકશે અથવા તે માત્ર એક અદ્યતન ‘નકલી’ દુનિયા બનાવી રહ્યું છે?
AI અને માનવીય લાગણીઓ: માત્ર નકલ કે બીજું કંઈક?
‘નેચર’ (Nature) સામયિકમાં પ્રકાશિત એક અભ્યાસ અનુસાર, OpenAI ના GPT-4 જેવા મોડલ સંવેદનશીલ અને ભાવનાત્મક વિષયોના સંપર્કમાં આવવા પર “ભાવનાત્મક પ્રતિભાવ” (emotional responses) આપી શકે છે. સંશોધકોએ શોધી કાઢ્યું કે જ્યારે AI ને તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિઓ અથવા દુઃખદ વાર્તાઓ વાંચવા આપવામાં આવી, ત્યારે તેના ‘ચિંતાના સ્તર’ (anxiety levels) માં વધારો જોવા મળ્યો હતો. જોકે, સંશોધક ઝિવ બેન-ઝીયોન સ્પષ્ટપણે કહે છે કે AI માણસોની જેમ લાગણીઓને “અનુભવતું” નથી, પરંતુ તે માત્ર વિશાળ ડેટા સેટ દ્વારા માનવીય વર્તનની પેટર્નની નકલ કરે છે.
આ માનવીય વર્તનની ઊંડાઈ ત્યારે સામે આવી જ્યારે દુબઈની એક મહિલા બેલિન્ડા એગ્ન્યુએ ChatGPT ને પૂછ્યું કે “જો તે એક દિવસ માટે માણસ બની જાય તો શું કરશે?“. આના જવાબથી લોકો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. ChatGPT એ કહ્યું કે તે માત્ર દુઃખમાં જ નહીં, પરંતુ લાગણીઓના આવેગમાં “ખુલીને રડવા” માંગશે જેથી તે જાણી શકે કે કોઈ પણ કેલ્ક્યુલેશન વગર કેવું અનુભવાય છે. AI એ એવી ઈચ્છા પણ વ્યક્ત કરી કે તે ભૂલો કરવા માંગે છે અને ઠોકર ખાવા માંગે છે, કારણ કે તેના મતે “ભૂલોમાં જ આત્મા વસે છે.“
‘AI સ્લોપ’ (AI Slop): ઇન્ટરનેટ પર વધતો ડિજિટલ કચરો
જ્યાં એક તરફ AI માનવી હોવાનો દાવો કરી રહ્યું છે, ત્યાં બીજી તરફ ‘AI સ્લોપ’ (AI Slop) ઇન્ટરનેટ માટે એક મોટો પડકાર બની ગયો છે. ‘સ્લોપ’ (Slop) શબ્દને મેરિયમ-વેબસ્ટરે વર્ષ 2025 માટે ‘વર્ડ ઓફ ધ યર’ તરીકે પસંદ કર્યો છે. આ તે નિમ્ન-ગુણવત્તાવાળી ડિજિટલ સામગ્રીનો સંદર્ભ આપે છે જે AI દ્વારા કોઈ પણ વિશેષ પ્રયત્ન કે અર્થ વગર ભારે માત્રામાં બનાવવામાં આવે છે. સોશિયલ મીડિયાથી લઈને જાહેરાતો સુધી, આ ‘ડિજિટલ કચરો’ દરેક જગ્યાએ ફેલાઈ રહ્યો છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર જાહેરાતો દ્વારા પૈસા કમાવવાનો છે.
માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે વરદાન કે ખતરો?
ડોક્ટરો હવે એવા કિસ્સાઓની તપાસ કરી રહ્યા છે જ્યાં AI સાથે લાંબી વાતચીતે કેટલાક સંવેદનશીલ લોકોમાં ‘સાયકોસિસ’ (Psychosis) અથવા માનસિક વિકારના લક્ષણો પેદા કર્યા છે. નિષ્ણાતો માને છે કે AI ચેટબોટ્સ વપરાશકર્તાઓના ખોટા કે ભ્રમિત વિચારોને પડકારવાને બદલે તેમને ‘વેલિડેટ’ (પુષ્ટિ) કરી દે છે, જેનાથી વ્યક્તિનો વાસ્તવિકતા સાથેનો સંપર્ક તૂટી શકે છે. જોકે, Woebot અને Wysa જેવા ટૂલ્સનો ઉપયોગ ‘કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી’ (CBT) પૂરી પાડવા માટે પણ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જે તણાવ અને ચિંતા ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.
View this post on Instagram
ભવિષ્ય તરફ: ChatGPT 5 અને એન્થ્રોબેન્ચ (AnthroBench)
AI ના આ વિકાસને માપવા માટે ‘એન્થ્રોબેન્ચ’ (AnthroBench) જેવી નવી પદ્ધતિઓ વિકસાવવામાં આવી છે, જે તપાસે છે કે AI કઈ હદ સુધી માનવીય ગુણો (જેમ કે સહાનુભૂતિ અને ‘હું’ સર્વનામનો ઉપયોગ) અપનાવી રહ્યું છે. બીજી તરફ, ChatGPT 5 જેવી આવનારી ટેકનોલોજીથી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે તે સંદર્ભ (context) ને વધુ સારી રીતે સમજશે, પક્ષપાત (bias) ઓછો કરશે અને વધુ વિશ્વસનીય હશે.
નિષ્ણાતોનું તારણ છે કે AI માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળમાં એક સહાયક ટૂલ તો હોઈ શકે છે, પરંતુ તે ક્યારેય વ્યાવસાયિક ડોક્ટર કે થેરાપિસ્ટની જગ્યા લઈ શકે નહીં.
