રાત્રે 9 વાગ્યા પછી જમવાની આદત કેટલી યોગ્ય? નવી સ્ટડીમાં ખાવાના સમયને લઈને મહત્વની વાત સામે આવી
આજની વ્યસ્ત જીવનશૈલીમાં મોડા સમયે ડિનર કરવું ઘણા લોકો માટે સામાન્ય બની ગયું છે. ઓફિસમાંથી મોડું ઘરે આવવું, રાત્રે ટીવી કે મોબાઇલ જોતા-જોતા નાસ્તો કરવો અથવા રાત્રિના સમયે અચાનક ભૂખ લાગવી—આ બધાને કારણે જમવાનો સમય સતત પાછળ ધકેલાતો જાય છે. ઘણા લોકો માટે રાત્રે 9 કે 10 વાગ્યા પછી ડિનર કરવું હવે અસામાન્ય બાબત રહી નથી.
પરંતુ ખાવા અંગે માત્ર શું ખાઈ રહ્યા છીએ એટલું જ મહત્વનું નથી. ક્યારે ખાઈ રહ્યા છીએ તે પણ શરીરની કામગીરી સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે. આ જ વિષયને લઈને ક્રોનોન્યૂટ્રિશન એટલે કે ખોરાકના સમય અને શરીરની આંતરિક ઘડિયાળ વચ્ચેના સંબંધ અંગે વૈજ્ઞાનિકોમાં રસ વધી રહ્યો છે.
2026ની Digestive Disease Week કોન્ફરન્સમાં રજૂ કરવામાં આવેલા એક સંશોધનમાં લગભગ 11,000 લોકોના ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં મોડા સમયે દૈનિક કેલરીનો મોટો હિસ્સો લેનારા લોકોમાં કેટલીક પાચન સંબંધિત ફરિયાદો વધુ જોવા મળી હોવાનું જણાવાયું છે.
જોકે, આ અભ્યાસના તારણોને સમજતી વખતે એક વાત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે—આ પ્રકારનું સંશોધન કોઈ આદત અને સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવી શકે છે, પરંતુ માત્ર તેના આધારે મોડું જમવું જ સમસ્યાનું એકમાત્ર કારણ છે એવું સાબિત થતું નથી.
ક્રોનોન્યૂટ્રિશન એટલે શું?
નામ થોડું મુશ્કેલ લાગે, પરંતુ તેનો અર્થ સરળ છે. ક્રોનોન્યૂટ્રિશન એ પોષણ વિજ્ઞાનનું એવું ક્ષેત્ર છે જેમાં ખોરાકના સમયનો શરીરની આંતરિક ઘડિયાળ, મેટાબોલિઝમ, હોર્મોન્સ, ઊંઘ અને પાચનતંત્ર સાથેનો સંબંધ સમજવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.
આપણા શરીરમાં એક આંતરિક સમયચક્ર હોય છે, જેને સર્કેડિયન રિધમ કહેવામાં આવે છે. પ્રકાશ, ઊંઘ, જાગવાની પ્રક્રિયા અને દૈનિક પ્રવૃત્તિઓના આધારે આ ચક્ર શરીરની અનેક પ્રક્રિયાઓને અસર કરે છે.
દિવસ દરમિયાન શરીર અને રાત્રિના સમયે શરીરની કામગીરી એકસરખી હોતી નથી. આ જ કારણ છે કે વૈજ્ઞાનિકો હવે ખોરાકની ગુણવત્તા સાથે તેના સમયને પણ અભ્યાસનો મહત્વનો ભાગ માની રહ્યા છે.
નવી સ્ટડીમાં શું જાણવા મળ્યું?
2026ની Digestive Disease Weekમાં રજૂ કરાયેલા અભ્યાસમાં આશરે 11,000 લોકોના ખાવાના સમય અને પાચન સંબંધિત લક્ષણો વચ્ચેનો સંબંધ તપાસવામાં આવ્યો હતો.
અભ્યાસમાં એવા લોકો પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું જેમણે રાત્રે 9 વાગ્યા પછી પોતાની દૈનિક કુલ કેલરીમાંથી 25 ટકાથી વધુ કેલરી લીધી હતી.
રિપોર્ટ થયેલા તારણો મુજબ આ જૂથમાં કબજિયાત અને ઝાડા જેવી કેટલીક આંતરડાની સમસ્યાઓ વધુ જોવા મળી હતી. બીજી તરફ, જે લોકો 9 વાગ્યા પહેલાં જમતા હતા તેમનામાં પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓનું પ્રમાણ ઓછું જોવા મળ્યું હતું.
અભ્યાસમાં સમયસર ભોજન અને પાચન સ્વાસ્થ્ય વચ્ચે સંબંધ હોવાની શક્યતા તરફ પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે.
પરંતુ અહીં “9 વાગ્યા”ને દરેક વ્યક્તિ માટે કોઈ કડક વૈજ્ઞાનિક સીમા તરીકે સમજવું યોગ્ય નથી. વ્યક્તિની ઊંઘનો સમય, કામની શિફ્ટ, ઉંમર, ખોરાકની ગુણવત્તા, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને અન્ય જીવનશૈલીના પરિબળો પણ મહત્વ ધરાવે છે.
મોડા સમયે ખાવાથી પેટ પર શું અસર થઈ શકે?
જ્યારે વ્યક્તિ રાત્રે ખૂબ મોડું અથવા સૂવાના થોડા સમય પહેલાં ભારે ભોજન કરે છે, ત્યારે પાચનતંત્રને કામ કરવાની જરૂર પડે છે જ્યારે શરીર ધીમે ધીમે આરામ અને ઊંઘ તરફ આગળ વધી રહ્યું હોય છે.
ખાસ કરીને જો ડિનરમાં તળેલું, વધારે મસાલેદાર, ખૂબ ચરબીવાળું અથવા વધારે ખાંડ ધરાવતું ખોરાક હોય તો કેટલાક લોકોમાં અપચો, પેટમાં ભારેપણું અથવા એસિડ રિફ્લક્સ જેવી તકલીફ થઈ શકે છે.
જમ્યા પછી તરત સૂઈ જવાથી પણ એસિડ રિફ્લક્સની સમસ્યા ધરાવતા લોકોમાં લક્ષણો વધી શકે છે.
એટલે સમસ્યા માત્ર ઘડિયાળમાં 9 વાગ્યા થઈ ગઈ છે એટલી જ નથી. કેટલું ખાધું, શું ખાધું અને જમ્યા પછી કેટલો સમય જાગ્યા—આ બાબતો પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
ગટ બેક્ટેરિયા સાથે શું સંબંધ છે?
આંતરડામાં અબજો સૂક્ષ્મજીવો રહે છે, જેને સામાન્ય રીતે ગટ માઇક્રોબાયોમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ સૂક્ષ્મજીવો પાચન સહિત શરીરની અનેક પ્રક્રિયાઓ સાથે સંબંધિત છે.
વૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં ગટ માઇક્રોબાયોમ અને સર્કેડિયન રિધમ વચ્ચેના સંબંધ અંગે પણ અભ્યાસ થઈ રહ્યો છે. આપણા ખાવાના સમય અને દૈનિક જીવનશૈલીમાં સતત અનિયમિતતા હોય તો આ આંતરિક ચક્રમાં ફેરફાર થઈ શકે છે તેવી સંભાવના અંગે સંશોધન ચાલી રહ્યું છે.
પરંતુ અહીં પણ સાવચેતી જરૂરી છે. માત્ર મોડા સમયે જમવાથી ગટ બેક્ટેરિયા “ખરાબ” થઈ જાય છે એવો સીધો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી. આ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે જેમાં ખોરાકનો પ્રકાર, ઊંઘ, તણાવ, દવાઓ અને અન્ય જીવનશૈલીના પરિબળો પણ ભાગ ભજવે છે.
રાત્રે મોડું ખાવાની સાથે તણાવ પણ મહત્વનો છે
આ અભ્યાસમાં ખાવાના સમય ઉપરાંત તણાવ સાથે ખાવાની આદત પર પણ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું.
ઘણા લોકો દિવસ દરમિયાન વ્યસ્ત રહેતા હોય છે અને રાત્રે ઘરે આવ્યા પછી જ આરામથી ભોજન કરે છે. કેટલાક લોકો તણાવમાં હોય ત્યારે ભૂખ ન હોવા છતાં ચિપ્સ, ચોકલેટ, બિસ્કિટ અથવા અન્ય નાસ્તો કરવા લાગે છે.
આ પ્રકારની “સ્ટ્રેસ ઈટિંગ” લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો ખોરાકનું પ્રમાણ અને સમય બંને બદલાઈ શકે છે.
તેથી પાચન સ્વાસ્થ્ય સુધારવા માટે માત્ર ડિનરનો સમય બદલવો પૂરતો નથી. તણાવનું સંચાલન, નિયમિત ઊંઘ અને સંતુલિત આહાર પણ મહત્વના છે.
શું રાત્રે 9 પછી જમવું સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવું જોઈએ?
જરૂરી નથી.
દરેક વ્યક્તિનું દૈનિક સમયપત્રક અલગ હોય છે. કોઈ વ્યક્તિ સવારે વહેલી ઊઠે છે અને રાત્રે 10 વાગે સૂઈ જાય છે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ નાઇટ શિફ્ટમાં કામ કરતી હોઈ શકે છે અને તેનો આખો દિવસ અલગ સમયપત્રક મુજબ ચાલતો હોય છે.
એટલે દરેક વ્યક્તિ માટે “રાત્રે 9 વાગ્યા પહેલાં જ ડિનર કરવું જ જોઈએ” એવો નિયમ બનાવવો યોગ્ય નથી.
વધુ મહત્વનું એ છે કે ડિનર અને ઊંઘ વચ્ચે પૂરતો સમય રહે, ભોજન સંતુલિત હોય અને નિયમિત રીતે ખૂબ મોડા સમયે ભારે ખોરાક લેવાની આદત ન બને.
કયા લક્ષણોને અવગણવા નહીં?
જો કોઈ વ્યક્તિ નિયમિત રીતે મોડા સમયે જમતી હોય અને ત્યારબાદ નીચેની સમસ્યાઓ વારંવાર થતી હોય તો તેના ખાવાના સમય અને આહારની રીત પર ધ્યાન આપવું જોઈએ:
વારંવાર કબજિયાત થવી
વારંવાર ઝાડા થવા
પેટમાં ગેસ અથવા ફૂલવું
જમ્યા પછી ભારેપણું લાગવું
છાતીમાં બળતરા અથવા એસિડ રિફ્લક્સ
રાત્રે પેટમાં અસ્વસ્થતા
જમ્યા બાદ ઊંઘમાં તકલીફ
આ લક્ષણોનું કારણ માત્ર મોડું જમવું જ હોય એવું જરૂરી નથી. જો સમસ્યા સતત રહેતી હોય, વધારે ગંભીર હોય અથવા રોજિંદા જીવનને અસર કરતી હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી યોગ્ય છે.
રાત્રે ભૂખ લાગે તો શું કરવું?
જો કોઈ વ્યક્તિ વહેલું ડિનર કરે છે પરંતુ રાત્રે ફરી ભૂખ લાગે છે તો ભારે ભોજન કરવાની જગ્યાએ હળવો વિકલ્પ પસંદ કરી શકાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, વ્યક્તિની આહાર જરૂરિયાત અને સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિને અનુરૂપ હળવો નાસ્તો લઈ શકાય. પરંતુ દરેક વ્યક્તિ માટે એકસરખો વિકલ્પ યોગ્ય નથી. ડાયાબિટીસ, એસિડિટી અથવા અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા હોય તો આહાર અંગે નિષ્ણાતની સલાહ વધુ યોગ્ય રહે છે.
મુખ્ય બાબત એ છે કે રાત્રે ભૂખ લાગે ત્યારે તળેલા અને વધારે મીઠા-ખાંડવાળા પેકેજ્ડ નાસ્તાની ટેવ ન પાડવી.
ડિનર અને ઊંઘ વચ્ચે અંતર રાખો
મોડી રાત્રે જમવાની આદત ઘટાડવી હોય તો સૌથી સરળ પગલું એ છે કે ડિનરનો સમય ધીમે ધીમે થોડો વહેલો કરો.
જમ્યા બાદ તરત પથારીમાં જવાની ટેવ ટાળવી પણ ઉપયોગી થઈ શકે છે, ખાસ કરીને એસિડ રિફ્લક્સની ફરિયાદ ધરાવતા લોકો માટે.
રાત્રે ભારે ભોજનને બદલે પ્રમાણસર અને સંતુલિત ભોજન લેવું, જમ્યા બાદ હળવી પ્રવૃત્તિ કરવી અને ઊંઘનો નિયમિત સમય જાળવવો—આ બધું એકસાથે વધુ અસરકારક બની શકે છે.
માત્ર સમય નહીં, ખોરાકની ગુણવત્તા પણ મહત્વની
કોઈ વ્યક્તિ રાત્રે 8 વાગ્યે જમે પરંતુ દરરોજ ખૂબ જ તેલિયું અને ભારે ભોજન કરે તો માત્ર વહેલા જમવાથી સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય લાભ મળી જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
તે જ રીતે કોઈ વ્યક્તિ ક્યારેક 9:30 વાગ્યે હળવું ભોજન કરે તો તેને તરત જ ગંભીર પાચન સમસ્યા થશે એવું પણ કહી શકાય નહીં.
આથી સ્વસ્થ જીવનશૈલી માટે ત્રણ બાબતોનું સંતુલન જરૂરી છે—ખોરાકની ગુણવત્તા, ખાવાનું પ્રમાણ અને ખાવાનો સમય.
રાત્રે મોડું જમવાની આદત ઘટાડવા માટે સરળ ઉપાયો
જો તમારો ડિનરનો સમય સતત મોડો થતો હોય તો જીવનશૈલીમાં નાના ફેરફારો કરી શકાય છે.
સૌપ્રથમ, દરરોજ લગભગ એક જ સમયે ડિનર કરવાની કોશિશ કરો. ઓફિસમાંથી મોડું આવવાનું હોય તો અગાઉથી ભોજનની તૈયારી કરી રાખવી ઉપયોગી થઈ શકે છે.
સાંજે ખૂબ લાંબો સમય ભૂખ્યા ન રહેવા માટે યોગ્ય સમયે હળવો નાસ્તો લઈ શકાય. આનાથી રાત્રે ઘરે પહોંચ્યા બાદ અતિશય ભૂખ લાગવાની શક્યતા ઘટી શકે છે.
રાત્રે ટીવી અથવા મોબાઇલ જોતા-જોતા સતત કંઈક ખાવાની ટેવ હોય તો તેને ઓળખવી પણ જરૂરી છે. ઘણી વખત આ વાસ્તવિક ભૂખ કરતાં આદત અથવા મનોરંજન સાથે જોડાયેલું ખાવાનું હોઈ શકે છે.
