ચૂંટણી પંચમાં આંતરિક મતભેદ? 10 મહિનામાં બે ચૂંટણી કમિશનરોની 14 લેખિત આપત્તિઓ
ભારતની ચૂંટણી વ્યવસ્થાની સૌથી મહત્વની સંસ્થાઓમાંની એક ચૂંટણી પંચને લઈને એક મહત્વપૂર્ણ અહેવાલ સામે આવ્યો છે. The Indian Expressની તપાસ અનુસાર, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના કાર્યકાળ દરમિયાન ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશીએ છેલ્લા લગભગ 10 મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 14 વખત વિવિધ નિર્ણયો અને પ્રક્રિયાઓ અંગે ઔપચારિક રીતે વાંધો નોંધાવ્યો હતો.
આ વાંધાઓ માત્ર વહીવટી પ્રક્રિયા સુધી મર્યાદિત નથી. તેમાં નવા મતદારોની નોંધણી માટેના Form-6માં ફેરફાર, મતદાર યાદીમાંથી નામ ઉમેરવા-કાઢવાની પ્રક્રિયા, મતદાર ડેટાના ડિજિટલ મેનેજમેન્ટ, પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન થયેલી અપીલો અને ચૂંટણી પંચના IT સોફ્ટવેરની કામગીરી જેવા મુદ્દાઓ સામેલ છે. બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ કેટલાક પ્રસંગોએ એવો સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે મહત્વના નિર્ણયો તેમની જાણકારી અથવા મંજૂરી વિના લેવામાં આવ્યા હતા.
શું છે સમગ્ર વિવાદ?
આ મામલાનો મોટો હિસ્સો Special Intensive Revision એટલે કે SIR સાથે જોડાયેલો છે. મતદાર યાદીને સુધારવા અને તેમાં રહેલી વિગતોની ચકાસણી કરવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલી આ પ્રક્રિયા પહેલા બિહારમાં શરૂ થઈ હતી અને ત્યારબાદ અન્ય રાજ્યો તથા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પણ તેનો વિસ્તાર થયો.
The Indian Expressના અહેવાલ મુજબ, SIRની પ્રક્રિયા દરમિયાન 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીઓમાં 13 કરોડથી વધુ નામ અસરગ્રસ્ત થયા હતા. આ પ્રક્રિયાની વચ્ચે ચૂંટણી પંચની અંદર જ મતદાર નોંધણી, નામ હટાવવા અને ડેટા મેનેજમેન્ટ અંગે અલગ-અલગ મંતવ્યો સામે આવ્યા.
અહીં એક મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે મતદાર યાદી કોઈ સામાન્ય વહીવટી ડેટાબેઝ નથી. તેમાં કોઈ વ્યક્તિનું નામ ઉમેરવું કે કાઢવું તેના મતાધિકાર સાથે સીધું જોડાયેલું છે. તેથી ચૂંટણી પંચની અંદર પ્રક્રિયા, સત્તા અને ટેક્નિકલ સિસ્ટમ અંગે ઉઠાવવામાં આવેલા સવાલોનું મહત્વ વધી જાય છે.
Form-6માં ફેરફાર પર સૌથી મોટો વાંધો
નવા મતદાર તરીકે નોંધણી કરાવવા માટે Form-6 ભરવામાં આવે છે. આ ફોર્મમાં SIR સાથે જોડાયેલો એક નવો પ્રશ્ન ઉમેરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં અરજદારને પોતાના અથવા માતા-પિતા/દાદા-દાદીના નામ અગાઉની SIRની મતદાર યાદીમાં હતા કે નહીં તે અંગે માહિતી આપવાની હતી.
અહેવાલ મુજબ, આ પ્રશ્નને ફોર્મમાં ફરજિયાત તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો ન હતો, પરંતુ જવાબ આપ્યા વિના અરજદાર આગળની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી શકતો ન હતો. જુલાઈ 2026માં આ ફેરફાર જાહેર ચર્ચામાં આવ્યો હતો.
આ ફેરફારને લઈને ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશીએ મે મહિનામાં સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. તેમનું કહેવું હતું કે Form-6 એક કાયદાકીય ફોર્મ છે અને તેમાં આ પ્રકારનો ફેરફાર કરવા માટે સંબંધિત નિયમોમાં જરૂરી સુધારો થવો જોઈએ.
ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂએ પણ આ અભિપ્રાય સાથે સહમતી દર્શાવી હતી. બાદમાં 13 ઓગસ્ટે સંધૂએ આ ફેરફાર અંગે લખિત વાંધો નોંધાવી તેને “unauthorised” અને “illegal” ગણાવ્યો હોવાનો Indian Expressનો અહેવાલ છે અને તેને દૂર કરવાની માગણી કરી હતી.
મતદાર ડેટા કેટલું કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે?
બીજો મહત્વનો પ્રશ્ન ચૂંટણી પંચના ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડાયેલો છે.
મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની કાયદાકીય જવાબદારી Electoral Registration Officers એટલે કે EROs પાસે હોય છે. આ અધિકારીઓ પોતાના વિસ્તારના મતદાર રેકોર્ડની ચકાસણી અને જરૂરી કાર્યવાહી કરે છે.
પરંતુ ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશી અને સુખબીર સિંહ સંધૂએ સમયાંતરે એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે EROsને મતદાર ડેટાબેઝ પર પૂરતો પ્રવેશ મળી રહ્યો છે કે નહીં.
જોશીએ મે 2026માં મતદાર ડેટાના “gradual centralisation” અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી અને સિસ્ટમનું સ્વતંત્ર ઓડિટ કરાવવાનો સૂચન આપ્યું હતું. તેમણે બહારના નિષ્ણાતોની મદદથી IT સિસ્ટમની તપાસ કરવાની પણ વાત કરી હતી, જેથી મતદાર ડેટામાં ફેરફાર કરવાની સત્તા માત્ર સંબંધિત કાયદાકીય અધિકારીઓ પાસે જ રહે તે સુનિશ્ચિત કરી શકાય.
આ મુદ્દો એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે મતદાર યાદીની પ્રક્રિયામાં સ્થાનિક સ્તરના અધિકારીઓની ભૂમિકા અને કેન્દ્રિય IT સિસ્ટમ વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે.
ECINet શું છે અને વિવાદ શા માટે થયો?
22 જાન્યુઆરીએ ચૂંટણી પંચે ECINet નામનું એકીકૃત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ શરૂ કર્યું હતું. તેનો હેતુ ચૂંટણી પંચની અનેક એપ્લિકેશન અને પોર્ટલને એક જ ટેક્નિકલ માળખા હેઠળ લાવવાનો હતો. ચૂંટણી પંચના જણાવ્યા મુજબ, આ સિસ્ટમ દેશના લગભગ એક અબજ મતદારો સંબંધિત ચૂંટણી કામગીરી માટે ટેક્નોલોજીકલ આધાર પૂરો પાડે છે.
પરંતુ ત્યારબાદ સિસ્ટમમાં ઍક્સેસ અને સત્તાના વિતરણને લઈને પ્રશ્નો ઊભા થયા.
બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે ટેક્નિકલ સિસ્ટમનું વધુ કેન્દ્રીકરણ થાય તો મેદાન પર કાયદાકીય સત્તા ધરાવતા અધિકારીઓની ભૂમિકા અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
જુલાઈમાં IT વિભાગની દેખરેખ અને કામના વિતરણમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા બાદ બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ અલગ-અલગ રીતે કેબિનેટ સચિવ ટી.વી. સોમનાથનને પત્ર લખ્યો હતો. તેમણે આ ફેરફાર અંગે કાયદાકીય અને વહીવટી સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. બાદમાં આ ફેરફારને રોકીને અગાઉની વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવામાં આવી હોવાનો અહેવાલ છે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં અપીલનો મુદ્દો
પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન મતદાર યાદી સંબંધિત અનેક કેસો સામે આવ્યા. ખાસ કરીને એવા મતદારોના નામ અંગે વિવાદ થયો જેમને તપાસ બાદ મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.
સંધૂએ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે આવા મતદારો સામે અપીલ દાખલ કરવાનો નિર્ણય કોણે લીધો અને ચૂંટણી પંચ તરફથી આ માટે સત્તા કોને આપવામાં આવી હતી.
તેમણે લખિત રીતે એવો પ્રશ્ન પણ ઉઠાવ્યો કે આ પ્રક્રિયાની જાણ તેમને, ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશી અથવા પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીને હતી કે નહીં.
આ મામલો મહત્વનો બન્યો કારણ કે પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR સંબંધિત મોટી સંખ્યામાં અપીલો હજુ પ્રક્રિયામાં છે. Indian Expressના અહેવાલ મુજબ, ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ જણાવ્યું હતું કે લાખો અપીલો ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ પેન્ડિંગ છે.
ગોવામાં 97 મતદારોનો કેસ કેમ મહત્વનો?
આંતરિક મતભેદનો એક ચોક્કસ ઉદાહરણ ગોવામાં સામે આવ્યું.
SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન સોફ્ટવેર દ્વારા કેટલાક મતદારોના રેકોર્ડમાં “logical discrepancies” દર્શાવવામાં આવી હતી. આવા કેસોમાં સંબંધિત ERO દ્વારા દસ્તાવેજોની તપાસ કરવામાં આવી.
અહેવાલ અનુસાર, ગોવામાં 97 મતદારોના દસ્તાવેજોની તપાસ બાદ EROએ તેમને અંતિમ મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા યોગ્ય ગણ્યા હતા. પરંતુ સોફ્ટવેરમાં અગાઉ કરાયેલી કાર્યવાહી પાછી ખેંચવાનો જરૂરી વિકલ્પ ઉપલબ્ધ ન હતો.
ગોવાના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની કચેરી તરફથી આ ટેક્નિકલ સમસ્યા ઉકેલવા માટે અનેક વખત સંપર્ક કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ સમયમર્યાદા પહેલાં જરૂરી ફેરફાર ન થઈ શકતાં આ 97 મતદારો અંતિમ યાદીમાં સામેલ થઈ શક્યા નહીં હોવાનો અહેવાલ છે.
આ ઘટનાએ એક મૂળભૂત સવાલ ઊભો કર્યો—જો કાયદાકીય અધિકારી દસ્તાવેજોની તપાસ કર્યા બાદ કોઈ વ્યક્તિને યોગ્ય ઠરાવે, તો અંતિમ નિર્ણયમાં સોફ્ટવેરની મર્યાદા કેટલી હદ સુધી અસર કરી શકે?
કાયદો ચૂંટણી પંચમાં નિર્ણય કેવી રીતે નક્કી કરે છે?
ભારતના બંધારણના આર્ટિકલ 324 હેઠળ ચૂંટણી પંચને ચૂંટણી પ્રક્રિયાની દેખરેખ, દિશા અને નિયંત્રણની જવાબદારી આપવામાં આવી છે.
ચૂંટણી પંચમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર ઉપરાંત અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો હોય છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને સામાન્ય રીતે “first among equals” તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. એટલે કે દરેક બાબતમાં એકલા નિર્ણય લેવાની વ્યવસ્થા તરીકે ચૂંટણી પંચને જોવામાં આવતું નથી.
2023ના Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners Actની કલમ 18 મુજબ, શક્ય હોય ત્યાં સુધી પંચનું કામ સર્વસંમતિથી થવું જોઈએ. જો સભ્યો વચ્ચે મતભેદ રહે તો બહુમતીના આધારે નિર્ણય લઈ શકાય છે. આ જ કાયદાકીય માળખાનો ઉલ્લેખ બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ પોતાના વાંધાઓમાં કર્યો હતો.
એપ્રિલમાં સંધૂએ અધિકારીઓને લખ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચના નામે બહાર પડતા સંચાર માટે પંચની મંજૂરી જરૂરી છે. થોડા દિવસો બાદ જોશીએ પણ સમાન પ્રકારની ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
ચૂંટણી પંચનું શું કહેવું છે?
આ સમગ્ર મામલે ચૂંટણી પંચનું વલણ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. પંચે Indian Expressને આપેલા પોતાના પ્રતિભાવમાં જણાવ્યું હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે SIR સહિતના નિર્ણયો સર્વસંમતિથી અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તથા બંને ચૂંટણી કમિશનરોની મંજૂરીથી લેવામાં આવ્યા હતા.
બીજી તરફ, અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે 21 સપ્ટેમ્બરે Indian Expressએ ચૂંટણી પંચને આ મુદ્દાઓ અંગે વિગતવાર પ્રશ્નો મોકલ્યા હતા. બંને ચૂંટણી કમિશનરો પાસેથી પણ તેમના વાંધાઓ અંગે જવાબ માંગવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ અહેવાલ પ્રકાશિત થાય ત્યાં સુધી કોઈ જવાબ મળ્યો ન હતો.
ચાર મહિનાના અંતર બાદ ત્રણેયની સંપૂર્ણ બેઠક
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વચ્ચે વધુ એક બાબત સામે આવી છે. અહેવાલ મુજબ, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર અને બંને ચૂંટણી કમિશનરોની સંપૂર્ણ બેઠક 9 સપ્ટેમ્બરે મળી હતી. આ બેઠક લગભગ ચાર મહિનાના અંતર બાદ થઈ હતી.
આ બેઠકમાં કયા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ અને અગાઉ ઉઠાવવામાં આવેલી આપત્તિઓ અંગે કોઈ અંતિમ ઉકેલ આવ્યો કે નહીં, તેની સંપૂર્ણ માહિતી જાહેર ક્ષેત્રમાં ઉપલબ્ધ નથી. તેથી આ તબક્કે આંતરિક મતભેદોનું અંતિમ પરિણામ શું આવ્યું છે તે અંગે નિશ્ચિત નિષ્કર્ષ કાઢવો વહેલો રહેશે.
સમગ્ર મામલાનો અર્થ શું?
ચૂંટણી પંચમાં મતભેદ હોવા એ પોતે અસામાન્ય બાબત નથી. કાયદો પણ ત્રણ સભ્યો વચ્ચે મતભેદ થાય ત્યારે બહુમતીથી નિર્ણય લેવાની વ્યવસ્થા રાખે છે. પરંતુ આ કેસમાં ધ્યાન ખેંચતી બાબત એ છે કે બે ચૂંટણી કમિશનરોએ વારંવાર લખિતમાં વાંધા નોંધાવ્યા અને તેમના પ્રશ્નો મતદાર નોંધણી, મતદાર યાદી, અપીલ પ્રક્રિયા તથા ચૂંટણી ડેટાની ટેક્નિકલ વ્યવસ્થા જેવા મૂળભૂત મુદ્દાઓ સાથે જોડાયેલા છે.
આથી હાલનો મુખ્ય પ્રશ્ન માત્ર એ નથી કે ત્રણેય અધિકારીઓ વચ્ચે મતભેદ થયો કે નહીં, પરંતુ ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં કાયદાકીય સત્તા, વહીવટી જવાબદારી અને ડિજિટલ સિસ્ટમ વચ્ચે સંકલન કેવી રીતે જળવાય છે તે પણ છે.
આ સમગ્ર મુદ્દે ચૂંટણી પંચની આગામી કાર્યવાહી, આંતરિક પ્રક્રિયાઓ અંગેની સ્પષ્ટતા અને કોર્ટ સમક્ષ ચાલી રહેલી સંબંધિત કાર્યવાહીથી વધુ માહિતી સામે આવી શકે છે. ખાસ કરીને મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા, કાઢવા અને પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા તથા જવાબદારી અંગેના સવાલો આગામી સમયમાં પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહી શકે છે.
