ગીધ માટે સંકટમોચક બની રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશની ગૌશાળાઓ: ‘જટાયુ’ ને બચાવવા માટે ઉઠાવ્યું મોટું કદમ
ભારતમાં લાંબી ચાંચવાળા ગીધ (Long-billed vultures), જેમને પૌરાણિક રીતે ‘જટાયુ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેમના અસ્તિત્વ પર તોળાઈ રહેલું જોખમ હવે ઓછું થવા લાગ્યું છે. બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી (BNHS) ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશની ગૌશાળાઓ આ પક્ષીઓના સંરક્ષણમાં “અણધાર્યા નાયક” તરીકે ઉભરી આવી છે.
99% વસ્તી ખતમ થવાનું મુખ્ય કારણ
છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં ભારતમાં ગીધની વસ્તીમાં 99% સુધીનો ભારે ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. નિષ્ણાતોના મતે આનું સૌથી મોટું કારણ પશુઓની સારવારમાં વપરાતી નોન-સ્ટીરોઈડલ એન્ટી-ઈન્ફ્લેમેટરી દવાઓ (NSAIDs), ખાસ કરીને ડિક્લોફેનાક (Diclofenac) હતી. જ્યારે ગીધ આ દવાઓથી સારવાર પામેલા પશુઓના મૃતદેહ ખાતા હતા, ત્યારે તેમની કિડની ફેલ થઈ જતી હતી, જેના કારણે તેમનું મૃત્યુ થતું હતું.
ગૌશાળાઓની પ્રશંસનીય પહેલ
BNHS ના ડાયરેક્ટર કિશોર રિઠેએ જણાવ્યું કે રાજસ્થાનની ઘણી ગૌશાળાઓએ ડિક્લોફેનાક, એસીક્લોફેનાક, કેટોપ્રોફેન અને નિમેસુલાઈડ જેવી ઝેરી દવાઓનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દીધો છે. તેની જગ્યાએ હવે મેલોક્સિકેમ (Meloxicam) અને ટોલ્ફેનેમિક એસિડ (Tolfenamic acid) જેવા ગીધ-સુરક્ષિત વિકલ્પો અપનાવવામાં આવી રહ્યા છે.
ભરતપુર પાસે આવેલી ‘અપના ઘર’ ગૌશાળા, જ્યાં 5,000 થી વધુ પશુઓ છે, તે આનું એક મુખ્ય ઉદાહરણ છે, જ્યાં શરૂઆતથી જ પરંપરાગત ચિકિત્સા પદ્ધતિઓને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી રહી છે.
મૃતદેહ નિકાલની પ્રકૃતિ-અનુકૂળ પદ્ધતિ
દવાઓના ત્યાગની સાથે સાથે, આ ગૌશાળાઓએ મૃત પશુઓને દફનાવવાની પ્રથા પણ બંધ કરી દીધી છે. હવે મૃતદેહોને ખુલ્લામાં નિર્ધારિત ‘ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડ’ માં છોડી દેવામાં આવે છે, જેથી ગીધને પૂરતો અને સુરક્ષિત ખોરાક મળી રહે.
BNHS ના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર ડો. સુજીત નરવાડેના જણાવ્યા અનુસાર, બીકાનેરનું જોરબીર કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ, જે એશિયાનું સૌથી મોટું કેરિયન ડમ્પ છે, તે આ પ્રથાઓને કારણે નિવાસી અને પ્રવાસી ગીધ માટે એક સુરક્ષિત સ્વર્ગ બની ગયું છે. મધ્યપ્રદેશમાં ભોપાલ પાસે સ્થિત રામકલી ગૌશાળામાં પણ આ જ રીતે ઇકો-ફ્રેન્ડલી પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે.
પર્યાવરણ અને જાહેર આરોગ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ
ગીધ પ્રકૃતિના સૌથી કુશળ સફાઈ કામદારો (Scavengers) છે. તેઓ મૃતદેહોને સાફ કરીને બીમારીઓનો ફેલાવો અટકાવે છે. ગીધની અછતને કારણે રખડતા કૂતરાઓની વસ્તીમાં 50 લાખ સુધીનો વધારો થયો છે, જેનાથી હડકવા (Rabies) ના કેસો અને માનવીય મૃત્યુમાં વધારો થયો છે. ગૌશાળાઓના આ પ્રયાસોથી માત્ર ગીધનું સંરક્ષણ જ નથી થઈ રહ્યું, પરંતુ જાહેર આરોગ્યની પણ સુરક્ષા થઈ રહી છે.
BNHS હાલમાં ‘બ્રિંગિંગ બેક ધ એપેક્સ સ્કેવેન્જર’ કાર્યક્રમ ચલાવી રહ્યું છે, જેના અંતર્ગત તાજેતરમાં હરિયાણામાં ઉછેરવામાં આવેલા 15 ગીધને મહારાષ્ટ્રના મેલઘાટ ટાઈગર રિઝર્વમાં છોડવામાં આવ્યા છે.
