ઇટલીમાં ચૂંટણી કાયદો બદલાશે! વડાપ્રધાન મેલોનીના નવા ફોર્મ્યુલાથી ખળભળાટ
યુરોપના રાજકારણમાં હાલમાં ઇટલી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. તેનું કારણ કોઈ આર્થિક સંકટ નથી, પરંતુ વડાપ્રધાન જ્યોર્જિયા મેલોનીનો તે સાહસિક અને વિવાદાસ્પદ ચૂંટણી પ્રસ્તાવ છે, જે ઇટલીની દાયકાઓ જૂની રાજકીય અસ્થિરતાને મૂળમાંથી બદલવાનો દાવો કરે છે. મેલોનીનો આ પ્રસ્તાવિત કાયદો એટલો પ્રભાવશાળી છે કે તેણે સમગ્ર ઇટાલિયન વિપક્ષને એકજૂથ થઈને ‘સરમુખત્યારશાહી’ના નારા લગાવવા મજબૂર કરી દીધા છે.
ઇટલીની કાયમી સમસ્યા: રાજકીય અસ્થિરતા
ઇટલીના રાજકીય ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો ત્યાં અસ્થિરતા એક ‘વણનોતર્યા મહેમાન’ જેવી રહી છે. છેલ્લા 25 વર્ષોમાં ઇટલીએ 10 વડાપ્રધાન જોયા છે અને મેલોની પોતે 11મા વડાપ્રધાન તરીકે કાર્યભાર સંભાળી રહ્યા છે. ત્યાં સરકારો એટલી ઝડપથી બદલાય છે કે ભાગ્યે જ કોઈ વડાપ્રધાન પોતાનો 5 વર્ષનો કાર્યકાળ પૂરો કરી શકે છે. ગઠબંધન સરકારોની ખેંચતાણ અને નાના પક્ષોના દબાણને કારણે નીતિગત નિર્ણયો લેવા પણ એક મોટો પડકાર હોય છે. મેલોનીનો તર્ક છે કે જો ઇટલીએ એક વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે પોતાની ભૂમિકા ભજવવી હોય, તો તેને એક ‘મજબૂત અને સ્થિર’ સરકારની જરૂર છે, જેને અધવચ્ચેથી પાડી ન શકાય.
મેલોનીનું નવું ફોર્મ્યુલા: ‘બોનસ સીટ’ અને ચૂંટણી ગણિત
મેલોનીના આ નવા પ્રસ્તાવનો સાર ‘સ્થિરતા’ છે. તેને સમજવા માટે આપણે તેના મુખ્ય સ્તંભો જોવા પડશે:
-
વડાપ્રધાનના ઉમેદવારનો સ્પષ્ટ ચહેરો: હાલમાં ઇટલીમાં સરકારો ચૂંટણી પછી ગઠબંધનના કરારથી નક્કી થાય છે. મેલોનીનો પ્રસ્તાવ કહે છે કે હવે દરેક ગઠબંધનને ચૂંટણી પહેલા જ પોતાના વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવારનું નામ જાહેર કરવું પડશે. આનાથી જનતાને ખબર હશે કે તેઓ કોને સત્તા સોંપી રહ્યા છે.
-
‘મેજોરિટી બોનસ’ની રમત: આ પ્રસ્તાવનો સૌથી વિવાદાસ્પદ હિસ્સો છે. જો કોઈ ગઠબંધનને 42% વોટ મળે છે, તો તેને સંસદમાં ‘બોનસ’ તરીકે 17.5% વધારાની બેઠકો મળશે. તેનો સીધો અર્થ એ છે કે જો કોઈ પક્ષ કે ગઠબંધનને પૂર્ણ બહુમતી (50% થી વધુ) નથી મળતી, તો પણ તે આ બોનસના સહારે સરળતાથી બહુમતીનો આંકડો પાર કરી શકશે અને સરકાર બનાવી શકશે.
-
આનુપાતિક પ્રતિનિધિત્વની મર્યાદા: જો કોઈ પણ ગઠબંધનને 42% નો જાદુઈ આંકડો નથી મળતો, તો જૂની વ્યવસ્થા લાગુ રહેશે. એટલે કે, બોનસ વગર બેઠકોની વહેંચણી સીધા વોટ શેરના પ્રમાણમાં થશે.
વર્તમાન સિસ્ટમ અને ફેરફારની જરૂરિયાત
ઇટલીની સંસદ દ્વિ-ગૃહી છે—’ચેમ્બર ઓફ ડેપ્યુટીઝ’ અને ‘સેનેટ’. હાલમાં, અહીંની બેઠકો મિશ્ર પ્રણાલીથી ભરવામાં આવે છે. કુલ બેઠકોમાંથી 37% સીધી (Direct) ચૂંટણીથી આવે છે, જ્યારે બાકીની બેઠકો આનુપાતિક (Proportional) આધારે ફાળવવામાં આવે છે. આ સિસ્ટમ ઘણી જટિલ છે અને ઘણીવાર કોઈ એક પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી મળતા રોકે છે, જેનાથી ગઠબંધનની મજબૂરી પેદા થાય છે.
મેલોનીનું માનવું છે કે તેમનો નવો કાયદો આ ‘ગઠબંધનની મજબૂરી’ને ખતમ કરી દેશે. વિપક્ષી પક્ષોનું કહેવું છે કે આ ‘લોકશાહી સાથે ચેડાં’ છે. તેમનો આરોપ છે કે આ કાયદો સત્તાધારી ગઠબંધનને હંમેશા માટે સુરક્ષિત કરવાનો એક રસ્તો છે, જેને તેઓ ‘સંસ્થાકીય સરમુખત્યાર’ બનવાની દિશામાં એક ડગલું ગણાવી રહ્યા છે.
શું મેલોની માટે આ સત્તાનો દાવ છે?
આંકડાઓની વાત કરીએ તો મેલોનીનું ગણિત સચોટ બેસે છે. ફેબ્રુઆરીના ‘YouTrend’ રિપોર્ટ અનુસાર, આગામી ચૂંટણીઓમાં કોઈ પણ ગઠબંધનને સ્પષ્ટ બહુમતી મળવાની શક્યતા ઓછી છે, પરંતુ મેલોનીનું દક્ષિણપંથી ગઠબંધન અન્યોની સરખામણીએ ઘણું આગળ છે. પ્રસ્તાવિત કાયદા હેઠળ, તેમને બોનસ બેઠકોનો પૂરો લાભ મળવાની પ્રબળ શક્યતા છે. એક અનુમાન મુજબ, જો આ કાયદો લાગુ થઈ જાય, તો 400 બેઠકોવાળી સંસદમાં મેલોનીને 242 બેઠકો મળી શકે છે, જ્યારે વિપક્ષ માત્ર 152 પર સીમિત રહી શકે છે.
લોકશાહી કે સત્તાનો મોહ?
જ્યોર્જિયા મેલોની માટે આ એક ‘કરો યા મરો’ની સ્થિતિ છે. તેમણે પોતાના પ્રસ્તાવને કાનૂની સ્વરૂપ આપવા માટે બંધારણમાં મોટા ફેરફારો કરવા પડશે, જેના માટે સંસદમાં સમર્થનની જરૂર છે. જો તે સફળ થાય છે, તો ઇટલીનું રાજકારણ હંમેશા માટે બદલાઈ જશે.
પરંતુ, પ્રશ્ન એ છે કે શું ‘સ્થિરતા’ના નામે વિપક્ષનો અવાજ મર્યાદિત કરવો યોગ્ય છે? એક તરફ મેલોનીનો તર્ક છે કે દેશના વિકાસ માટે ‘મજબૂત સરકાર’ અનિવાર્ય છે, તો બીજી તરફ વિપક્ષને ડર છે કે આ વ્યવસ્થા લોકશાહીના મૂળ સિદ્ધાંતો એટલે કે ‘જનતાની ઇચ્છા’ને નબળી પાડી દેશે. ઇટલીની જનતા અને ઇતિહાસ આવનારા સમયમાં નક્કી કરશે કે મેલોનીનો આ દાવ એક ક્રાંતિકારી સુધારો હતો કે લોકતાંત્રિક અધિકારો પર હુમલો.
