હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં તણાવ અને ક્રૂડ સપ્લાય ખોરવાયો: તેલના ભાવ ભડકે બળવાના સંકેત
અંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કચરા જેવા કાચા તેલ એટલે કે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં સતત થઈ રહેલા વધારાને કારણે દેશભરમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના છૂટક ભાવોમાં ફરી એકવાર મોટો ઉછાળો આવવાની આશંકાઓ તીવ્ર બની છે. વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલનો સરેરાશ ભાવ પ્રતિ બેરલ આશરે ૧૦૦ ડૉલરની સપાટીએ પહોંચી ગયો છે, જે છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં નોંધાયેલી સૌથી ઊંચી સપાટી છે. એક તરફ કાચા તેલની આયાત કરવાનો ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ દેશમાં સ્થાનિક વપરાશ પણ વધ્યો છે. આ સ્થિતિને કારણે સામાન્ય વાહનચાલકો અને દૈનિક મુસાફરો પર પરિવહન ખર્ચ વધવાનો મોટો ભય તોળાઈ રહ્યો છે.
હાલમાં વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક ગણાતું બ્રેન્ટ ક્રૂડ પ્રતિ બેરલ ૯૭.૧૩ ડૉલરથી ૯૭.૩૧ ડૉલર વચ્ચે ટ્રેડ કરી રહ્યું છે, જે પાછલા ટ્રેડિંગ સેશનમાં ૯૮.૦૬ ડૉલરની સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચી ગયું હતું. તેવી જ રીતે, યુએસ બેન્ચમાર્ક WTI ક્રૂડ પણ ૧.૨૫ ટકાથી વધુના ઉછાળા સાથે ૯૨.૬૩ ડૉલરથી ૯૨.૭૦ ડૉલર પ્રતિ બેરલ આસપાસ કારોબાર કરી રહ્યું છે. આ આંકડા ભારત જેવા દેશ માટે અત્યંત ચિંતાજનક સાબિત થઈ શકે છે, કારણ કે ભારત પોતાની ઇંધણની કુલ જરૂરિયાતના ૮૫ ટકાથી વધુ ક્રૂડ તેલ અન્ય દેશોમાંથી આયાત કરે છે. ભાવ વધારાથી દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર અને આયાત બિલ પર ભારે દબાણ આવી રહ્યું છે.
સ્થાનિક બજાર અને વિવિધ શહેરોમાં ઇંધણના વર્તમાન દરો
જોકે રાહતની વાત એ છે કે દેશમાં ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ દ્વારા પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ લાંબા સમયથી સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે. પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણને કારણે આગામી દિવસોમાં ભાવ સુધારણા અનિવાર્ય બની શકે છે. દેશના મુખ્ય મેટ્રો શહેરો અને પ્રાદેશિક બજારો પર નજર કરીએ તો પરિસ્થિતિ નીચે મુજબ છે:
દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં હાલ પેટ્રોલ પ્રતિ લિટર ૧૦૨.૧૨ રૂપિયા અને ડીઝલ ૯૫.૨૦ રૂપિયા પ્રતિ લિટરના ભાવે વેચાઈ રહ્યું છે. આર્થિક પાટનગર મુંબઈમાં પેટ્રોલનો ભાવ રૂ. ૧૧૧.૩૧ અને ડીઝલનો ભાવ ૯૭.૯૭ રૂપિયા છે. કોલકાતામાં ગ્રાહકોને ૧ લિટર પેટ્રોલ માટે ૧૧૩.૫૧ રૂપિયા અને ડીઝલ માટે ૯૯.૮૨ રૂપિયા ચૂકવવા પડી રહ્યા છે. ચેન્નાઈમાં પેટ્રોલ ૧૦૭.૭૮ રૂપિયા અને ડીઝલ ૯૯.૫૬ રૂપિયા પ્રતિ લિટર છે.
રાજ્યોના અન્ય નાના-મોટા શહેરોમાં પણ કરવેરા અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચના કારણે ભાવોમાં તફાવત જોવા મળે છે. ઉત્તર પ્રદેશના બરેલીમાં પેટ્રોલ ૧૦૨.૨૫ રૂપિયા અને ડીઝલ ૯૫.૪૬ રૂપિયા છે, જ્યારે આગ્રામાં પેટ્રોલ ૧૦૧.૯૦ રૂપિયા અને ડીઝલ ૯૫.૦૨ રૂપિયા પ્રતિ લિટર છે. બિહારની રાજધાની પટનામાં પેટ્રોલ ૧૧૩.૩૫ રૂપિયા અને ડીઝલ ૯૯.૩૬ રૂપિયાના સ્તરે છે. ઝારખંડના રાંચીમાં પેટ્રોલ ૧૦૬.૧૨ રૂપિયા અને ડીઝલ ૧૦૦.૪૯ રૂપિયા પહોંચ્યું છે. મધ્ય પ્રદેશના ગ્વાલિયરમાં ઇંધણના દરો સૌથી ઊંચા સ્તરે છે, જ્યાં પેટ્રોલ રૂ. ૧૧૪.૩૦ અને ડીઝલ ૯૯.૩૫ રૂપિયા પ્રતિ લિટરના ભાવે મળી રહ્યું છે.
મધ્ય પૂર્વમાં દરિયાઈ યુદ્ધ અને સપ્લાય લાઇન પર સંકટ
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેલના ભાવ આસમાને પહોંચવા પાછળનું મુખ્ય કારણ મધ્ય પૂર્વમાં વધી રહેલો લશ્કરી તણાવ છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તાજેતરમાં દરિયાઈ વિસ્તારમાં એકબીજાના જહાજો અને તેલ ટેન્કરો પર હુમલાની ઘટનાઓ બની છે. અમેરિકી દળો દ્વારા ઈરાની તેલ ટેન્કરો સામે કરાયેલી કાર્યવાહીના જવાબમાં ઈરાને પણ અમેરિકાના કેટલાક વેપારી જહાજોને નિશાન બનાવ્યા છે.
આ સમગ્ર સંઘર્ષ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) ના અત્યંત વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ પર થઈ રહ્યો છે. વિશ્વભરમાં થતા તેલના કુલ વેપારનો લગભગ ૨૦ ટકા એટલે કે પાંચમો ભાગ આ એક જ સાંકડા દરિયાઈ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. બંને દેશો વચ્ચેના વિવાદ અને હુમલાના ભયથી આ માર્ગ પરથી પસાર થતા શિપિંગ ટ્રાફિકમાં મે મહિના પછીનો સૌથી મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. હાલમાં આ કટોકટીગ્રસ્ત માર્ગ પરથી દૈનિક માત્ર ૧૦ કોમોડિટી જહાજો જ મુસાફરી કરી રહ્યા છે. વિશ્વભરમાં તેલ પુરવઠાની શૃંખલા (Oil Supply Chain) ખોરવાઈ જવાની ભીતિએ વૈશ્વિક તેલ બજારમાં ભારે અસ્થિરતા સર્જી છે, જેના પરિણામે ભાવ ઝડપથી વધી રહ્યા છે.
