દીપોત્સવનું વૈશ્વિક સન્માન: દિવાળીને મળ્યો UNESCOનો ‘અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસો’ ટેગ
ભારતમાં ‘રોશનીના મહાપર્વ’ તરીકે જાણીતા દીપાવલી (દિવાળી) તહેવારને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર શૈક્ષણિક, વૈજ્ઞાનિક અને સાંસ્કૃતિક સંગઠન (UNESCO) દ્વારા તેના વિશ્વની અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક ધરોહરોની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાના આ આત્મા સમાન પર્વને મળેલી આ વૈશ્વિક માન્યતાથી સમગ્ર દેશમાં ગૌરવની લાગણી છવાઈ ગઈ છે.
ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે આ નિર્ણયને ભારતની અપાર સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્તાનું પ્રતીક ગણાવ્યું છે.
ભારતની સંસ્કૃતિના ગૌરવમાં વધારો
યુનેસ્કોએ બુધવારે (ડિસેમ્બર 10, 2025) દીપાવલીને તેની ‘માનવતાના અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસાની પ્રતિનિધિ સૂચિ’માં ઉમેરીને ભારતના ગૌરવમાં વધારો કર્યો છે. આ ઘોષણા દિલ્હીના લાલ કિલ્લા ખાતે આયોજિત યુનેસ્કોની આંતર-સરકારી સમિતિની બેઠક દરમિયાન કરવામાં આવી, જેનું આયોજન પ્રથમ વખત ભારતમાં થઈ રહ્યું છે.
વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે આ ઐતિહાસિક ક્ષણ પર પ્રતિક્રિયા આપતા કહ્યું કે, “દીપાવલીનો યુનેસ્કોની અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક ધરોહર સૂચિમાં સમાવેશ એ આ તહેવારની અપાર સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્તા તથા લોકોને એકજૂટ કરવામાં તેની ભૂમિકાની માન્યતા છે.” તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે, આ પર્વ અંધકાર પર પ્રકાશ, નિરાશા પર આશા અને અસત્ય પર સત્યના વિજયના સનાતન સંદેશને મૂર્તિમંત કરે છે.
વડાપ્રધાન મોદીએ વ્યક્ત કર્યો આનંદ
આ પ્રસંગે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ ટ્વીટ કરીને દેશ અને દુનિયાના લોકોને અભિનંદન પાઠવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે, “ભારત અને વિશ્વભરના લોકો ખૂબ જ રોમાંચિત છે. અમારા માટે દીપાવલી અમારી સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યો સાથે ખૂબ જ ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે. તે અમારી સભ્યતાનો આત્મા છે. તે જ્ઞાન અને ધર્મનું પ્રતિક છે.” વડાપ્રધાને વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો કે યુનેસ્કોની આ માન્યતાથી આ પર્વની વૈશ્વિક લોકપ્રિયતામાં વધુ વધારો થશે.
‘અમૂર્ત વારસો’ શું છે?
અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસો (Intangible Cultural Heritage) એવા જીવંત અભિવ્યક્તિઓનો ઉલ્લેખ કરે છે જે આપણા પૂર્વજો પાસેથી વારસામાં મળ્યા છે અને જે પેઢી દર પેઢી આગળ વધે છે. તેમાં તહેવારો, ધાર્મિક વિધિઓ, મૌખિક પરંપરાઓ, પ્રદર્શન કલાઓ, સામાજિક રીતરિવાજો અને પરંપરાગત હસ્તકલાના જ્ઞાનનો સમાવેશ થાય છે.
યુનેસ્કોની આ સૂચિમાં સમાવેશ થવાથી તે સાંસ્કૃતિક તત્વને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રક્ષણ અને પ્રોત્સાહન મળે છે, જે તેની ઓળખ અને પરંપરાને જાળવી રાખવા માટે સમુદાયોના પ્રયત્નોને પ્રોત્સાહિત કરે છે.
ભારત માટે એક મોટી ઉપલબ્ધિ
દીપાવલીના સમાવેશ સાથે, હવે યુનેસ્કોની અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસાની સૂચિમાં ભારતના 16 સાંસ્કૃતિક તત્વો સામેલ થઈ ગયા છે. આ પહેલાં, યોગ (Yoga), કુંભ મેળો (Kumbh Mela), કોલકાતાની દુર્ગા પૂજા (Durga Puja), ગુજરાતનો ગરબા (Garba) અને રામલીલા (Ramlila) જેવી પરંપરાઓ આ પ્રતિષ્ઠિત યાદીમાં સ્થાન મેળવી ચૂકી છે. આ માન્યતા ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાની સમૃદ્ધિ અને વૈશ્વિક સ્તરે તેના પ્રભાવને મજબૂત કરે છે.
સંસ્કૃતિ અને પ્રવાસન મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવતે આ નિર્ણયને ‘ઐતિહાસિક’ ગણાવતા કહ્યું કે, “આ સન્માન એ દરેક વ્યક્તિ માટે ગૌરવરૂપ છે જેઓ આ પરંપરાને જીવંત રાખે છે – દીવા બનાવતા કુંભારોથી લઈને કારીગરો, ખેડૂતો અને પુરોહિતો સુધી.”
વૈશ્વિક મંચ પર દીપોત્સવનો સંદેશ
દીવાળી માત્ર એક ધાર્મિક પર્વ નથી, પરંતુ તે સામાજિક એકતા અને સમુદાય આધારિત ઉજવણીનું પ્રતીક છે. પાંચ દિવસ સુધી ચાલતો આ તહેવાર, જેમાં ઘરોને શણગારવામાં આવે છે, દીવાઓ પ્રગટાવવામાં આવે છે, મીઠાઈઓ અને ભેટોની આપ-લે થાય છે, અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે, તે સમગ્ર વિશ્વને એકતા, આશા અને સકારાત્મકતાનો સંદેશ આપે છે. યુનેસ્કોનું આ પગલું દીપાવલીના આ સર્વવ્યાપી સંદેશને વિશ્વભરમાં વધુ ફેલાવવામાં મદદ કરશે.
આ વૈશ્વિક સન્માન બાદ, હવે ભારતની જવાબદારી છે કે તે આ જીવંત વારસાને આગામી પેઢીઓ માટે પણ તેટલી જ ઊર્જા અને ભક્તિ સાથે જાળવી રાખે.
