કોલસાની ચોરી પર સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક: શું છે સરકારનો ‘ઝીરો કોલ લીકેજ’ પ્લાન અને તેની પાછળનું મોટું કારણ?
ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશમાં વીજળી એ માત્ર સુવિધા નથી, પરંતુ અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ છે. જ્યારે દેશ ગરમીના રેકોર્ડ તોડી રહ્યો હોય અને ઉદ્યોગો ઝડપથી વિકસી રહ્યા હોય, ત્યારે વીજળીની માંગમાં થતો વધારો સ્વાભાવિક છે. પરંતુ આ માંગને પહોંચી વળવા માટે જે ‘બ્લેક ડાયમંડ’ એટલે કે કોલસાની જરૂર પડે છે, તે કોલસાના માર્ગમાં એક મોટો અવરોધ છે—’કોલસાની ચોરી અને ગેરકાયદેસર ખનન’. આ સમસ્યાને જડમૂળથી ઉખેડી નાખવા માટે કેન્દ્ર સરકારે હવે ‘ઝીરો કોલ લીકેજ’ પ્લાન અમલમાં મૂક્યો છે.
જૂન 2026: શા માટે કોલસો દેશની સૌથી મોટી જરૂરિયાત બન્યો?
વર્ષ 2026 ના જૂન મહિનામાં આબોહવાએ એવો વળાંક લીધો કે જેણે દેશની ઉર્જા જરૂરિયાતોને હચમચાવી દીધી. ૧૯૦૧ પછીનો આ પાંચમો સૌથી ઓછો વરસાદ ધરાવતો જૂન મહિનો રહ્યો. નબળા ચોમાસા અને દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં લાંબા સમય સુધી ચાલેલી હીટવેવને કારણે લોકોએ ગરમીથી બચવા માટે એસી અને કુલરનો બેફામ ઉપયોગ કર્યો.
આના પરિણામે વીજળીની માંગમાં ૧૦.૪%નો મોટો ઉછાળો આવ્યો અને તે ૧૭૮.૩૧ અબજ યુનિટ (kWh) સુધી પહોંચી ગઈ. આ માંગને સંતોષવા માટે કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદન લગભગ ૧૪% વધીને ૧૨૦.૨ અબજ યુનિટ થયું, જે નવેમ્બર ૨૦૨૩ પછીનું સર્વોચ્ચ સ્તર છે.
રિન્યુએબલ એનર્જી કેમ અત્યારે પૂરતી નથી?
ઘણા લોકો પ્રશ્ન કરે છે કે આપણે સોલર અને વિન્ડ એનર્જી પર કેમ નિર્ભર નથી રહી શકતા? જવાબ સરળ છે: ભારત હજુ તે તબક્કે પહોંચ્યું નથી જ્યાં આપણે રિન્યુએબલ એનર્જી પર ૧૦૦% નિર્ભર રહી શકીએ.
૧. સ્ટોરેજની મર્યાદા: સૌર ઉર્જા માત્ર દિવસ દરમિયાન ઉપલબ્ધ હોય છે. રાત્રિના સમયે જ્યારે વીજળીની માંગ વધુ હોય, ત્યારે તેને પૂરી કરવા માટે પૂરતી બેટરી ટેકનોલોજી કે ક્ષમતા હાલ આપણી પાસે નથી.
૨. હાઈડ્રોપાવરની સમસ્યા: વરસાદની અછતને કારણે ડેમોમાં પાણીનું સ્તર ઘટ્યું છે, પરિણામે જૂન ૨૦૨૬માં હાઈડ્રોપાવર ઉત્પાદન ૨૪.૪% ઘટીને ૧૪ અબજ યુનિટ રહી ગયું છે.
૩. કુદરતી ગેસ: ગેસ આધારિત વીજ ઉત્પાદનમાં પણ ૩૦.૧% નો ઘટાડો થયો છે.
આ સંજોગોમાં, કોલસો એ એકમાત્ર વિકલ્પ છે જે ૨૪/૭ વીજળી આપવાની ગેરંટી આપી શકે છે.
શું છે ‘ઝીરો કોલ લીકેજ’ પ્લાન?
સરકારે આ આખી સપ્લાય ચેઈનને અભેદ્ય બનાવવા માટે ‘ઝીરો કોલ લીકેજ’ પ્લાન તૈયાર કર્યો છે. આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ખાણમાંથી કોલસો નીકળ્યા પછી તે સીધો પાવર પ્લાન્ટ કે ફેક્ટરી સુધી પહોંચે અને વચ્ચે એક પણ ટન કોલસો ગાયબ ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
૧. CISF ને મળ્યા ખાસ અધિકારો:
હવે CISF (સેન્ટ્રલ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ સિક્યુરિટી ફોર્સ) માત્ર મૌન પ્રેક્ષક નહીં રહે. ખનન અને ખનિજ અધિનિયમ (MMDR Act) હેઠળ, તેમને ગેરકાયદેસર ખનન વિસ્તારોમાં દરોડા પાડવા, વાહનો જપ્ત કરવા અને સીધી કાયદાકીય કાર્યવાહી કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.
૨. ક્વિક રિસ્પોન્સ ટીમ (QRT):
કોલસાના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં ૨૪ કલાક એલર્ટ રહેતી QRT તૈનાત કરવામાં આવી છે. જેવી ચોરી કે ગેરકાયદેસર હેરફેરની જાણકારી મળે, આ ટીમ મિનિટોમાં સ્થળ પર પહોંચી કાર્યવાહી કરશે.
૩. ડિજિટલ અને AI આધારિત મોનિટરિંગ:
હવે કોલસાની ચોરી છુપાઈને નહીં થઈ શકે. હાઈ-રિઝોલ્યુશન કેમેરા અને ઈન્ટિગ્રેટેડ કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ સેન્ટર દ્વારા ૨૪ કલાક તમામ માર્ગો અને ખાણો પર બાજ નજર રાખવામાં આવશે.
૪. ઈ-વે બિલની કડક તપાસ:
GST વિભાગની સાથે મળીને સરકારે હવે પરિવહન થતા દરેક ટ્રકના ઈ-વે બિલની ચકાસણી ફરજિયાત બનાવી છે. આનાથી બજારમાં માત્ર લીગલ કોલસો જ વેચાશે અને બ્લેક માર્કેટિંગ પર લગામ આવશે.
સરકાર આટલી કડક કેમ થઈ રહી છે?
કોલસાની ચોરી એ હવે છૂટીછવાઈ ઘટના નથી રહી, પરંતુ તે એક સંગઠિત અપરાધ (Organized Crime) બની ગયો છે. ખાસ કરીને ઝારખંડના ધનબાદ જેવા વિસ્તારોમાં તો માફિયાઓનું આખું નેટવર્ક કામ કરી રહ્યું છે.
આર્થિક નુકસાન: એકલા ધનબાદ વિસ્તારમાંથી દર વર્ષે અંદાજે ૪,૫૦૦ કરોડ રૂપિયાનો કોલસો ચોરાઈ જાય છે. આ રકમ દેશના વિકાસ અને વીજળીના સસ્તા દરોમાં વાપરી શકાય તેમ છે.
અપડેટ આંકડા: જાન્યુઆરીથી મે ૨૦૨૬ દરમિયાન જ કોલસા ચોરીના ૫૨૨ કેસ નોંધાયા છે, જે દર્શાવે છે કે સ્થિતિ કેટલી ગંભીર છે.
સુરક્ષા સામે જોખમ: તાજેતરમાં કતરાસના ગજલીટાંડ કોલ ડમ્પ પર થયેલી ૪૫૦ ટન કોલસાની સશસ્ત્ર લૂંટ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ તત્વો હવે હિંસક પણ બની રહ્યા છે.
ભારત ગ્રીન એનર્જી તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આવનારા ઘણા વર્ષો સુધી આપણી વીજ જરૂરિયાતનો આધાર કોલસો જ રહેશે. જો આપણે આ કિંમતી સંસાધનને ચોરીથી બચાવી શકીશું, તો તે માત્ર સરકારી તિજોરીને જ નહીં ભરે, પરંતુ દેશના દરેક ઘરમાં ૨૪ કલાક વીજળી પહોંચાડવાના સંકલ્પને પણ સાકાર કરશે.
‘ઝીરો કોલ લીકેજ’ પ્લાન એ માત્ર કોલસા બચાવવાની યોજના નથી, પરંતુ ભારતની ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવાની અને માફિયાતંત્રના અંતની શરૂઆત છે.
