શું તમે રજામાં પણ ઓફિસનું કામ કરો છો? ભારતમાં ‘રાઇટ ટુ ડિસ્કનેક્ટ’ કાયદાની ઉઠી જોરદાર માંગ
આજની ડિજિટલ દુનિયામાં મોબાઈલ અને હાઈ-સ્પીડ ઈન્ટરનેટે કામને સરળ તો બનાવ્યું છે, પરંતુ તેણે આપણી અંગત જિંદગીની શાંતિ છીનવી લીધી છે. એક સમય હતો જ્યારે ઓફિસનું કામ ઓફિસની ચાર દીવાલો સુધી મર્યાદિત હતું, પરંતુ આજે વર્ક-ફ્રોમ-હોમ અને ઇન્સ્ટન્ટ મેસેજિંગ એપ્સના યુગમાં ઓફિસ આપણા બેડરૂમ અને રજાઓ સુધી પહોંચી ગઈ છે. તાજેતરમાં જોબ સર્ચ પ્લેટફોર્મ Indeed દ્વારા કરવામાં આવેલા એક સર્વેએ ભારતીય વર્ક કલ્ચરની એ કડવી સત્યતા ઉજાગર કરી છે, જેનો દરેક નોકરિયાત વ્યક્તિ દરરોજ સામનો કરી રહ્યો છે.
બીમારી અને રજા: હવે માત્ર કાગળ પર જ મર્યાદિત?
સર્વેના આંકડા ચોંકાવનારા અને ચિંતાજનક છે. રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતમાં 85 ટકા કર્મચારીઓને તેમના મેનેજર ત્યારે પણ ફોન કે મેસેજ કરે છે જ્યારે તેઓ સીક લીવ (Sick Leave) પર હોય અથવા સત્તાવાર રજા (Official Holiday) માણી રહ્યા હોય. આનો સીધો અર્થ એ છે કે કર્મચારી શારીરિક રીતે બીમાર હોવા છતાં માનસિક રીતે ઓફિસના કામમાંથી આઝાદ થઈ શકતો નથી.
નવાઈની વાત એ છે કે દર 10 માંથી 9 કર્મચારીઓએ ઓફિસનો સમય પૂરો થયા પછી પણ કોલ, મેસેજ કે ઈમેલનો જવાબ આપવો પડે છે. ઘરે પહોંચ્યા પછી પણ ‘લોગ ઓફ’ કરવાની સુવિધા હવે એક લક્ઝરી બની ગઈ છે.
જવાબ આપવાની મજબૂરી: ફરજ કે કરિયરનો ડર?
સર્વેમાં સામેલ 88 ટકા ભારતીય કર્મચારીઓએ સ્વીકાર્યું કે તેઓ ઓફિસ ટાઈમ પછી પણ નિયમિત રીતે કામ સાથે જોડાયેલા રહે છે. જ્યારે તેમને આનું કારણ પૂછવામાં આવ્યું, ત્યારે જે બાબતો સામે આવી તે ભારતીય કોર્પોરેટ જગતની સ્પર્ધા દર્શાવે છે:
-
કરિયરનો ડર: લગભગ 79 ટકા કર્મચારીઓને એવો ડર સતાવે છે કે જો તેઓ ઓફિસ પછી આવતા કોલ્સને અવગણશે, તો તેમનું પ્રમોશન અટકી શકે છે.
-
છબી ખરાબ થવાનું જોખમ: કર્મચારીઓને લાગે છે કે જવાબ ન આપવાથી તેમને ‘કામચોર’ અથવા ‘ઓછા સમર્પિત’ માનવામાં આવશે.
-
માનસિક થાક: સતત ઉપલબ્ધ રહેવાની આ હોડમાં લોકો ‘બર્નઆઉટ’ (માનસિક થાક) નો શિકાર બની રહ્યા છે, જેની અસર તેમના પારિવારિક સંબંધો અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પડી રહી છે.
પેઢીઓ વચ્ચેનો તફાવત: બેબી બૂમર્સ વિરુદ્ધ જેન-જી (Gen Z)
સર્વેમાં ‘જનરેશન ગેપ’નું એક રસપ્રદ પાસું પણ જોવા મળ્યું છે:
-
બેબી બૂમર્સ (1946-1964): આ પેઢીના 88 ટકા લોકો ઓફિસ પછી કોલ આવવા પર પોતાને ‘જરૂરી’ અને ‘મહત્વપૂર્ણ’ અનુભવે છે. તેમના માટે 24/7 ઉપલબ્ધ રહેવું એ વફાદારીની નિશાની છે.
-
જેન-જી (1997-2012): નવી પેઢી માનસિક સ્વાસ્થ્યને પ્રાથમિકતા આપે છે. માત્ર 50 ટકા જેન-જી ઓફિસ પછી સંપર્ક કરવામાં આવે તેને યોગ્ય માને છે. એટલું જ નહીં, 63 ટકાએ તો ત્યાં સુધી કહ્યું કે જો તેમના અંગત સમયનું સન્માન નહીં થાય, તો તેઓ નોકરી છોડી દેશે.
શું છે ‘રાઈટ ટુ ડિસ્કનેક્ટ’ (Right to Disconnect)?
શું છે ‘રાઈટ ટુ ડિસ્કનેક્ટ’ (Right to Disconnect)?દુનિયાભરમાં હવે ‘રાઈટ ટુ ડિસ્કનેક્ટ’ એટલે કે કામથી અલગ થવાના અધિકારની માંગ ઉઠી રહી છે. ફ્રાન્સ, ઈટાલી અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોએ આ દિશામાં પગલાં લીધાં છે. આનો સરળ અર્થ એ છે કે ઓફિસના નક્કી કરેલા કલાકો પછી કર્મચારીને કોઈપણ પ્રોફેશનલ કોમ્યુનિકેશન (કોલ/મેલ/મેસેજ) નો જવાબ આપવા માટે કાયદેસર રીતે મજબૂર કરી શકાય નહીં.
ભારતમાં પણ આ મુદ્દો સંસદના શિયાળુ સત્ર 2025માં ગુંજ્યો હતો. લોકસભામાં એક પ્રાઈવેટ મેમ્બર બિલ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં કર્મચારીઓને ઓફિસ પછી ડિજિટલ દુનિયાથી કટ થવાનો કાયદેસર અધિકાર આપવાની હિમાયત કરવામાં આવી છે.
એમ્પ્લોયર (નિયોક્તા)ની મૂંઝવણ
એવું નથી કે કંપનીઓ આ સમસ્યાથી અજાણ છે. સર્વે મુજબ:
-
79% એમ્પ્લોયર માને છે કે ‘રાઈટ ટુ ડિસ્કનેક્ટ’ નીતિ સારી છે.
-
66% ને ડર છે કે આનાથી પ્રોડક્ટિવિટી (ઉત્પાદકતા) ઘટી શકે છે.
-
81% એમ્પ્લોયર એ વાતથી ડરેલા છે કે જો તેઓ કર્મચારીઓને અંગત સમય નહીં આપે, તો તેઓ સારા ટેલેન્ટને ગુમાવી દેશે.
-
એક હકારાત્મક પાસું એ છે કે 81% કંપનીઓ હવે એક્સ્ટ્રા ટાઈમ માટે વધારાનું પેમેન્ટ (Extra Pay) આપવા પર વિચાર કરી રહી છે.
નિષ્કર્ષ: ફેરફારની જરૂરિયાત
ભારતમાં ‘કામ એ જ પૂજા’ની ધારણા હવે ‘માત્ર કામ એ જ જીવન’ માં બદલાતી જાય છે. 85% કર્મચારીઓનું રજાના દિવસે પણ ફોન ઉઠાવવું એ સંકેત આપે છે કે આપણને કાયદાકીય અને સામાજિક સ્તરે મોટા ફેરફારની જરૂર છે. જો કંપનીઓ ઈચ્છતી હોય કે તેમના કર્મચારીઓ લાંબા સમય સુધી વફાદાર અને ઉર્જાવાન બની રહે, તો તેમણે ‘રાઈટ ટુ ડિસ્કનેક્ટ’ને માત્ર એક નીતિ નહીં, પણ એક સંસ્કૃતિ તરીકે અપનાવવી પડશે.
