IDFC ફર્સ્ટ બેંક ફ્રોડ: 590 કરોડની ઉચાપત કેસમાં ACB ની મોટી કાર્યવાહી, જાણો કેવી રીતે ખેલાયો ખેલ
હરિયાણામાં તાજેતરમાં સામે આવેલા IDFC First Bank કૌભાંડે આખા દેશની બેંકિંગ વ્યવસ્થા અને સરકારી નાણાંની સુરક્ષા પર સવાલો ઉભા કરી દીધા છે. મંગળવારે મોડી રાત્રે એન્ટી કરપ્શન બ્યુરો (ACB) એ મોટી કાર્યવાહી કરતા આ આખા કૌભાંડના માસ્ટરમાઈન્ડ રિભવ ઋષિ સહિત કુલ ૫ લોકોની ધરપકડ કરી છે. આ મામલો માત્ર પૈસાની હેરાફેરીનો નથી, પરંતુ તે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે બેંકિંગ સિસ્ટમમાં બેઠેલા જવાબદાર વ્યક્તિઓ જ સિસ્ટમમાં રહેલી ખામીઓનો ફાયદો ઉઠાવીને સેંકડો કરોડો રૂપિયાની ઉચાપત કરી શકે છે.
કોણ છે માસ્ટરમાઈન્ડ રિભવ ઋષિ?
ACB ની તપાસમાં જે સૌથી ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે તે એ છે કે આ કૌભાંડનો મુખ્ય સૂત્રધાર રિભવ ઋષિ પોતે એક ઉચ્ચ કક્ષાનો બેંકર છે. રિભવ ઋષિ અગાઉ IDFC First Bank માં મેનેજર તરીકે ફરજ બજાવી ચૂક્યો હતો. આ જ કારણ હતું કે તે બેંકના ઈન્ટરનલ પ્રોટોકોલ્સ, ટ્રાન્ઝેક્શનની રીત અને સરકારી ખાતાઓના સંચાલનથી સારી રીતે વાકેફ હતો.
કૌભાંડ આચર્યું ત્યારે તે ચંદીગઢ નજીક પંજાબના ઝીકરપુરમાં સ્થિત ‘AU Small Finance Bank’ માં મેનેજરના પદ પર તૈનાત હતો. તેણે પોતાની બેંકિંગ કુશળતાનો ઉપયોગ દેશની પ્રગતિ માટે કરવાને બદલે સરકારી તિજોરી સાફ કરવા માટે કર્યો. રિભવની સાથે જે અન્ય ચાર લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે તેમાં અભિષેક સિંગલા, અભય, સ્વાતિ અને એક અન્ય વ્યક્તિનો સમાવેશ થાય છે. ACB અત્યારે એ તપાસ કરી રહી છે કે આ ધરપકડ કરાયેલા લોકોમાંથી કેટલા બેંકના વર્તમાન કર્મચારીઓ છે અને કેટલા બહારના એજન્ટો છે.
૫૯૦ કરોડનું ગણિત: કેવી રીતે રચાયું આ કૌભાંડ?
રિભવ ઋષિએ આ કૌભાંડને પાર પાડવા માટે ખૂબ જ જટિલ અને ચાલાકીભરી યોજના બનાવી હતી. તેણે જાણ્યું હતું કે હરિયાણાના વિવિધ સરકારી વિભાગોના ખાતાઓમાં મોટી રકમ પડી રહે છે. આ પૈસા ઉપાડવા માટે તેણે ‘શેલ કંપનીઓ’ (બનાવટી કંપનીઓ) નું જાળ બિછાવ્યું હતું.
કૌભાંડની મોડસ ઓપરેન્ડી: ૧. બનાવટી કંપનીઓની સ્થાપના: રિભવે કાગળ પર અનેક એવી કંપનીઓ ઉભી કરી હતી જેનો વાસ્તવમાં કોઈ વ્યવસાય જ નહોતો. ૨. સરકારી ખાતાઓ પર નિશાન: હરિયાણા સરકારના મહત્વના વિભાગોના IDFC બેંકમાં રહેલા ખાતાઓમાંથી તેણે કટકે-કટકે કુલ ૫૯૦ કરોડ રૂપિયા ડાયવર્ટ કર્યા હતા. ૩. ટ્રાન્સફરની રમત: સરકારી ખાતામાંથી પૈસા પહેલા પોતાની બનાવેલી નકલી કંપનીઓના ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવતા અને ત્યાંથી તે રોકડમાં ઉપાડી લેવાતા અથવા અન્ય પર્સનલ ખાતાઓમાં મોકલી દેવાતા.
આટલી મોટી રકમ એકસાથે ઉપાડવામાં આવી હોવા છતાં બેંકના ઓડિટમાં આ વાત કેમ બહાર ન આવી, તે અત્યારે તપાસનો મુખ્ય વિષય છે. એવી આશંકા છે કે IDFC બેંકના કેટલાક અન્ય કર્મચારીઓએ પણ રિભવને આંતરિક મદદ કરી હોઈ શકે છે.
ACB ની કાર્યવાહી અને પકડાયેલા આરોપીઓ
એન્ટી કરપ્શન બ્યુરો (ACB) ને જ્યારે આ શંકાસ્પદ વ્યવહારોની ગંધ આવી, ત્યારે તેમણે ગુપ્ત રીતે તપાસ શરૂ કરી હતી. મંગળવારે રાત્રે અલગ-અલગ સ્થળોએ દરોડા પાડીને પાંચેય આરોપીઓને ઝડપી લેવામાં આવ્યા હતા. ACB ના અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, ધરપકડ કરાયેલા આરોપીઓ પાસેથી મહત્વના દસ્તાવેજો, લેપટોપ અને મોબાઈલ ફોન જપ્ત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી આ કૌભાંડના અન્ય છેડાઓ પણ ખૂલી શકે છે.
ધરપકડ કરાયેલા પાંચ મુખ્ય આરોપીઓ:
-
રિભવ ઋષિ: માસ્ટરમાઈન્ડ (AU બેંકમાં મેનેજર અને પૂર્વ IDFC મેનેજર)
-
અભિષેક સિંગલા: નાણાકીય વ્યવહારો સંભાળનાર સહયોગી
-
અભય: નકલી દસ્તાવેજો તૈયાર કરનાર
-
સ્વાતિ: નાણાંની હેરાફેરીમાં મદદરૂપ
-
અન્ય એક શખ્સ: જે ફિલ્ડ વર્ક અને બેંક લાઈઝનિંગ સંભાળતો હતો
બેંકિંગ સુરક્ષા અને સરકારી તકેદારી પર ઉઠતા સવાલો
આ કૌભાંડે હરિયાણા સરકાર અને બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. પ્રશ્ન એ થાય છે કે ૫૯૦ કરોડ જેવી જંગી રકમ સરકારી ખાતામાંથી નીકળી ગઈ અને સિસ્ટમને ખબર પણ ન પડી?
આ ઘટના નીચે મુજબના ગંભીર મુદ્દાઓ તરફ ઈશારો કરે છે:
-
ઇન્ટરનલ બેંકિંગ ફ્રોડ: જ્યારે બેંકનો પૂર્વ મેનેજર જ કૌભાંડમાં સામેલ હોય, ત્યારે બેંકની આંતરિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા કેટલી નબળી છે તે સાબિત થાય છે.
-
KYC અને ઓડિટની નિષ્ફળતા: નકલી કંપનીઓના ખાતા કેવી રીતે ખૂલ્યા અને તેમાં કરોડો રૂપિયાના ટ્રાન્ઝેક્શન કેવી રીતે થયા, તે બેંકના કેવાયસી (KYC) પ્રોટોકોલની નિષ્ફળતા દર્શાવે છે.
-
સરકારી વિભાગોની બેદરકારી: સરકારી વિભાગોએ પણ સમયાંતરે પોતાના બેંક ખાતાઓનું રિકન્સિલિયેશન (મેળવણું) કેમ ન કર્યું? જો યોગ્ય સમયે બેંક સ્ટેટમેન્ટ ચેક કરવામાં આવ્યા હોત, તો આ કૌભાંડ આટલું મોટું ન બન્યું હોત.
હાલમાં ACB તમામ આરોપીઓના રિમાન્ડ મેળવવાની પ્રક્રિયામાં છે. પોલીસ એ જાણવા માંગે છે કે આ ૫૯૦ કરોડ રૂપિયા અત્યારે ક્યાં છે? શું તે દેશની બહાર મોકલી દેવામાં આવ્યા છે કે પછી મિલકતો ખરીદવામાં વપરાયા છે? આ ઉપરાંત, AU Small Finance Bank જ્યાં રિભવ હાલમાં કાર્યરત હતો, ત્યાં પણ કોઈ ગેરરીતિ થઈ છે કે કેમ તેની પણ તપાસ થઈ શકે છે.
