સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને લઈને મોટા સમાચાર, ઇરાને રાખ્યા 300 અબજ ડૉલર વળતર સહિતના પ્રસ્તાવો
દુનિયાના સૌથી સંવેદનશીલ અને મહત્વપૂર્ણ તેલ માર્ગોમાં ગણાતા ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) ને ફરીથી ખોલવાને લઈને ભૌગોલિક-રાજકીય હલચલ ખૂબ જ તેજ થઈ ગઈ છે. અમેરિકી ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સએ આ મામલે કૂટનીતિક નરમી દર્શાવતા સંકેત આપ્યા છે કે અમેરિકા જહાજોની સુરક્ષિત અવરજવર માટે રસ્તો તૈયાર કરવા પર કામ કરી રહ્યું છે અને ઇરાન સાથેની વાતચીતમાં કેટલીક સકારાત્મક પ્રગતિ પણ થઈ છે. જોકે, બીજી તરફ ઇરાને આ જલમાર્ગને સંપૂર્ણપણે ખોલવા માટે અમેરિકા સામે નવ કડક શરતો મૂકી દીધી છે, જેના કારણે આગામી દિવસોમાં સ્થિતિ ખૂબ જ પેચીદી બની શકે છે. આવો જાણીએ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમની દરેક મોટી વાત.
અમેરિકાની નરમી અને વેન્સનું મોટું નિવેદન
ફોક્સ ન્યૂઝને આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુમાં અમેરિકી ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સએ સ્પષ્ટ કર્યું કે અમેરિકા આ સંકટને ઉકેલવા માટે માત્ર લશ્કરી તાકાત પર નિર્ભર નથી, પરંતુ કૂટનીતિક, આર્થિક અને રણનીતિક ઉપાયોનો મિશ્ર ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. વેન્સએ કહ્યું કે તેમને એ વાતનો પૂરો ભરોસો છે કે ઇરાન સાથે ચાલી રહેલી વાતચીતમાં કેટલીક અર્થસભર પ્રગતિ થઈ છે.
અમેરિકાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ખાડી ક્ષેત્રમાંથી તેલ અને ગેસનો પુરવઠો એટલી જ માત્રામાં બહાર આવી શકે, જેટલો કોઈપણ સંઘર્ષ શરૂ થતા પહેલા આવતો હતો. વેન્સના મતે, ઇરાને પણ આ વાત પર સંમતિ દર્શાવી છે. જોકે, અમેરિકા માત્ર નિવેદનોના ભરોસે બેસવા તૈયાર નથી. વાશિંગ્ટન જમીની હકીકત અને ઇરાનના નક્કર પગલાંઓનું બારીકાઈથી આકલન કરી રહ્યું છે, જેથી ઉર્જા બજારોને સ્થિર રાખી શકાય.
સુરક્ષિત ટ્રાફિક સિસ્ટમ અને ડી-માઇનિંગની તૈયારી
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝથી પસાર થતા કોમર્શિયલ જહાજોની સુરક્ષાને લઈને અમેરિકા એક ખાસ ટ્રાફિક સિસ્ટમ તૈયાર કરવા પર કામ કરી રહ્યું છે. જેડી વેન્સએ જણાવ્યું કે આ પ્રોજેક્ટમાં દરિયાઈ માર્ગમાંથી બારુદી સુરંગોને હટાવવાની એટલે કે ‘ડી-માઇનિંગ’ની પ્રક્રિયા પણ સામેલ છે, જેથી જહાજોને કોઈપણ પ્રકારના જોખમનો સામનો કરવો ન પડે.
ઇરાનનું વલણ: સમજૂતીની નજીક, પણ ઊભી કરી કડક શરતો
એક તરફ ઓમાનની મધ્યસ્થીમાં ચાલી રહેલી વાતચીતને લઈને ઇરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ કહ્યું છે કે ફારસની ખાડીમાં પ્રવેશ અને નિકાસ માટે એક અસ્થાયી દરિયાઈ માર્ગ તૈયાર કરવા પર સહમતિના આસાર બની રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ઇરાનની સર્વોચ્ચ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકા પોતાના વ્યવહારમાં પાયાની સુધારણા નહીં લાવે, ત્યાં સુધી હોર્મુઝને સંપૂર્ણપણે ખોલવામાં આવશે નહીં.
ઇરાને આ રણનીતિક જલમાર્ગને ફરીથી ખોલવા માટે અમેરિકા સામે કુલ નવ મુખ્ય શરતો મૂકી દીધી છે, જે વાતચીતના ભવિષ્ય પર મોટો સવાલિયા નિશાન ઊભો કરે છે:
-
ધમકીઓ પર રોક: અમેરિકા તરફથી ઇરાનને આપવામાં આવતી ધમકીઓ અને તમામ અપમાનજનક નિવેદનો સંપૂર્ણપણે બંધ થવા જોઈએ.
-
યુદ્ધોનો અંત: ઇરાન અને તેના ક્ષેત્રીય સહયોગીઓ વિરુદ્ધ અમેરિકી યુદ્ધો અને લશ્કરી કાર્યવાહી કાયમ માટે ખતમ થાય.
-
નાકાબંધી અને સેનાની વાપસી: ઇરાની બંદરોની નોકાદળની નાકાબંધી તાત્કાલિક હટાવવામાં આવે અને ત્યાં તૈનાત અમેરિકી સૈનિકોને પાછા બોલાવવામાં આવે.
-
ભારે વળતર: સંઘર્ષ અને યુદ્ધના કારણે ઇરાનને થયેલા આર્થિક નુકસાન બદલ 300 અબજ ડોલરનું વળતર આપવામાં આવે.
-
પ્રતિબંધોની સમાપ્તિ: ઇરાન પર લાદવામાં આવેલા તમામ અમેરિકી આર્થિક પ્રતિબંધો એક જ ઝાટકે હટાવી લેવામાં આવે.
-
સંપત્તિઓની બહાલિ: વિદેશોની બેંકોમાં જમા ઇરાનની તમામ રોકેલી સંપત્તિઓ કોઈપણ શરત વગર તાત્કાલિક મુક્ત કરવામાં આવે.
-
ટોલ વસૂલવાનો અધિકાર: ઇરાનને આ દરિયાઈ માર્ગથી પસાર થતા માલવાહક જહાજો પર 7 ટકા સુધીનો ચાર્જ (ટોલ) વસૂલવાનો અધિકાર મળે.
-
પ્રતિબંધિત જહાજો: અમેરિકી અને ઇઝરાયલી ધ્વજવાળા અથવા તેમની સાથે જોડાયેલા જહાજોના આ માર્ગથી પસાર થવા પર કડક પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે.
-
ઉલ્લંઘન શુલ્ક: જો નિયમો કે શરતોનું કોઈ ઉલ્લંઘન થાય, તો દોષિત જહાજો પાસેથી 20 ટકા સુધીનું ભારે-ભરખમ ઉલ્લંઘન શુલ્ક વસૂલવામાં આવે.
ઇરાનના સરકારી પ્રસારક દ્વારા પ્રસારિત આ નિવેદનમાં સર્વોચ્ચ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદના સચિવ અને ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડના કમાન્ડર મોહમ્મદ બઘેર જોલ્ઘદ્રએ બે ટુક્ક કહ્યું કે અમેરિકાએ ભવિષ્યમાં ક્યારેય પણ ઇરાનને ધમકાવવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ.
ઓમાનની મધ્યસ્થી અને દરિયાઈ હુમલાનો ઓછાયો
આ નાજુક સ્થિતિ વચ્ચે ઓમાનના વિદેશ મંત્રાલયે રાહત આપતી વાત કહેતા જણાવ્યું છે કે ઓમાનની મધ્યસ્થીમાં ચાલી રહેલી વાતચીત ખૂબ જ સકારાત્મક અને રચનાત્મક વાતાવરણમાં આગળ વધી રહી છે. ઓમાને તમામ પક્ષોને સંયમ જાળવવાની અપીલ કરી છે જેથી કોઈપણ બિનજવાબદાર હરકતથી વાતચીતની પ્રક્રિયાને નુકસાન ન પહોંચે.
પરંતુ બીજી તરફ, જમીન પર હજુ પણ તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ યથાવત છે. સંયુક્ત આરબ અમીરાતની સરકારી સમાચાર એજન્સી WAM અનુસાર, અબુ ધાબી નેશનલ ઓઇલ કંપની (ADNOC) ના એક જહાજને તાજેતરમાં સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝથી પસાર થતી વખતે મિસાઈલ હુમલાનો શિકાર બનાવાયું હતું. રાહતની વાત એ રહી કે આ હુમલામાં કોઈ જાનહાનિ થયાના સમાચાર નથી અને સ્થિતિને કાબૂમાં લઈ લેવામાં આવી છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં યુએઈની સૌથી મોટી તેલ ઉત્પાદક કંપનીના અન્ય કેટલાક જહાજોને પણ નિશાન બનાવવામાં આવવાથી વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં ચિંતાઓ હજુ પણ ઊંડી બનેલી છે.
