જ્ઞાનેશ કુમાર રાજીનામું આપે તો ચૂંટણી પંચનું કામ કોણ સંભાળશે? જાણો CECના રાજીનામાની સમગ્ર પ્રક્રિયા
ચૂંટણી પંચને લઈને ચાલી રહેલા તાજેતરના વિવાદ વચ્ચે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમારના નામે એક કથિત રાજીનામું પત્ર સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયું છે. આ પત્રમાં રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુને રાજીનામું આપવાની વાત હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે ચૂંટણી પંચે આ પત્રને ફેક ગણાવ્યો છે. એટલે હાલની સ્થિતિમાં જ્ઞાનેશ કુમારે રાજીનામું આપ્યું હોવાનું માનવા માટે કોઈ સત્તાવાર આધાર નથી.
આ સમગ્ર મામલો મતદાર યાદીની સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) અને ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરીને લઈને ચાલી રહેલા રાજકીય વિવાદ વચ્ચે સામે આવ્યો છે. વિપક્ષી પક્ષો તરફથી CECના રાજીનામાની માગ કરવામાં આવી રહી છે, જ્યારે ચૂંટણી પંચે કહ્યું છે કે SIR સંબંધિત નિર્ણયો પૂર્ણ પંચની મંજૂરી બાદ લેવાયા હતા.
આ સ્થિતિમાં એક સ્વાભાવિક પ્રશ્ન ઉભો થાય છે—જો કોઈ કારણસર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર પોતે રાજીનામું આપે તો તેની પ્રક્રિયા શું હશે? ચૂંટણી પંચનું કામ અટકી જશે? અને નવા CECની નિમણૂક કોણ કરશે?

સૌથી પહેલા જાણો—હાલ જ્ઞાનેશ કુમાર CEC છે
ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર વેબસાઇટ મુજબ જ્ઞાનેશ કુમારે 19 ફેબ્રુઆરી 2025ના રોજ ભારતના 26મા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર તરીકે પદભાર સંભાળ્યો હતો. હાલમાં ચૂંટણી પંચમાં તેમના સાથે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને ડૉ. વિવેક જોશી પણ છે.
આથી સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થયેલા કથિત રાજીનામા પત્રને લઈને સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે તેને સત્તાવાર રાજીનામું માનવું યોગ્ય નથી. ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટપણે તેને ફેક ગણાવ્યો છે.
અર્થાત, હાલની સ્થિતિમાં CECના રાજીનામાથી ચૂંટણી પંચમાં કોઈ ખાલી જગ્યા ઊભી થઈ નથી.
CEC રાજીનામું કેવી રીતે આપી શકે?
મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરનું રાજીનામું સામાન્ય સરકારી અધિકારીની જેમ કોઈ વિભાગ કે મંત્રાલયને મોકલવાનું નથી. આ માટે કાયદામાં ખાસ જોગવાઈ છે.
Chief Election Commissioner and Other Election Commissioners (Appointment, Conditions of Service and Term of Office) Act, 2023ની કલમ 11(1) મુજબ CEC અથવા અન્ય ચૂંટણી કમિશનર પોતાના હસ્તાક્ષરવાળા લેખિત પત્ર દ્વારા રાષ્ટ્રપતિને સંબોધીને રાજીનામું આપી શકે છે.
એટલે જો જ્ઞાનેશ કુમાર ક્યારેય રાજીનામું આપવાનો નિર્ણય કરે, તો તેમણે રાષ્ટ્રપતિને સંબોધીને લેખિત રાજીનામું આપવાનું રહેશે.
અહીં એક મહત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. કાયદાની કલમ 11માં રાજીનામા માટે રાષ્ટ્રપતિને લખિત પત્ર આપવાની જોગવાઈ છે, પરંતુ તેમાં એવું નથી લખ્યું કે રાષ્ટ્રપતિની અલગથી “મંજૂરી” મળ્યા પછી જ રાજીનામું માન્ય થશે. તેથી “રાષ્ટ્રપતિ રાજીનામું મંજૂર કરે ત્યાર બાદ જ પદ ખાલી થશે” એવું સીધું કહેવું કાયદાની જોગવાઈનું ચોક્કસ વર્ણન નથી.
CEC રાજીનામું આપે તો શું ચૂંટણી પંચનું કામ બંધ થઈ જશે?
આ પણ એક મહત્વનો સવાલ છે. તેનો જવાબ છે—મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરનું પદ ખાલી થવાથી આખું ચૂંટણી પંચ અસ્તિત્વવિહોણું થતું નથી.
બંધારણના અનુચ્છેદ 324 હેઠળ ચૂંટણી પંચ એક બંધારણીય સંસ્થા છે. હાલ પંચમાં CEC ઉપરાંત બે ચૂંટણી કમિશનર છે. ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર માહિતી મુજબ હાલમાં જ્ઞાનેશ કુમાર સાથે સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશી ચૂંટણી પંચના સભ્યો છે.
અટલે એક વ્યક્તિના રાજીનામાથી ચૂંટણી પંચના તમામ વહીવટી અને ચૂંટણી સંબંધિત કાર્યો આપમેળે બંધ થઈ જાય એવું નથી.
કાયદામાં પણ ચૂંટણી પંચને એક સંસ્થાકીય માળખા તરીકે જોવામાં આવ્યું છે. 2023ના કાયદાની કલમ 3 મુજબ પંચમાં CEC અને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે તેટલા અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો હોય છે.
શું સૌથી સિનિયર ચૂંટણી કમિશનર આપમેળે CEC બની જાય?
અહીં ઘણીવાર ગેરસમજ થાય છે.
સામાન્ય રીતે લોકો માને છે કે જો CEC પદ ખાલી થાય તો સૌથી સિનિયર ચૂંટણી કમિશનર આપમેળે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર બની જશે. પરંતુ 2023ના કાયદામાં એવી આપોઆપ પ્રમોશનની જોગવાઈ નથી.
નવા CECની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે અને તે માટે કાયદામાં નિર્ધારિત પસંદગી પ્રક્રિયા છે. એટલે સુખબીર સિંહ સંધુ અથવા વિવેક જોશીમાંથી કોઈ એકનું નામ માત્ર સિનિયોરિટીના આધારે આપમેળે CEC તરીકે લાગુ થઈ જાય એવું નથી.
હા, વર્તમાન ચૂંટણી કમિશનરોમાંથી કોઈ વ્યક્તિને નવા CEC તરીકે પસંદ કરવામાં આવી શકે છે. કાયદો એવી વ્યક્તિને CEC તરીકે નિયુક્ત કરવાની મંજૂરી આપે છે, પરંતુ અંતિમ નિમણૂક નિર્ધારિત પ્રક્રિયા દ્વારા થાય છે.
નવા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરની પસંદગી કેવી રીતે થશે?
2023ના કાયદામાં CEC અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોની નિમણૂક માટે બે મહત્વની કમિટીઓની વ્યવસ્થા છે—Search Committee અને Selection Committee.
સૌ પ્રથમ Search Committee યોગ્ય ઉમેદવારોની પેનલ તૈયાર કરે છે. આ કમિટીના વડા કાયદા અને ન્યાય મંત્રી હોય છે અને તેમાં વધુ બે એવા સભ્યો હોય છે જેઓ ભારત સરકારના સચિવના દરજ્જાથી નીચેના ન હોય. આ કમિટી પાંચ લોકોની પેનલ તૈયાર કરે છે.
ત્યારબાદ આ નામો Selection Committee સમક્ષ જાય છે.
Selection Committeeમાં કોણ હોય છે?
નવા CECની નિમણૂક માટેની Selection Committeeમાં ત્રણ સભ્યો હોય છે:
- વડાપ્રધાન — અધ્યક્ષ
- લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા — સભ્ય
- વડાપ્રધાન દ્વારા નામાંકિત કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી — સભ્ય
આ સમિતિ ઉમેદવારોના નામ પર વિચાર કરીને રાષ્ટ્રપતિને ભલામણ કરે છે. ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિ સત્તાવાર રીતે નિમણૂક કરે છે. કાયદો Selection Committeeને Search Committee દ્વારા તૈયાર કરાયેલી પેનલ બહારના અન્ય વ્યક્તિના નામ પર પણ વિચારવાની મંજૂરી આપે છે.
એટલે એવું જરૂરી નથી કે Search Committee જે પાંચ નામ આપે, તેમાંનું જ એક નામ અંતિમ રીતે પસંદ કરવું પડે.
CECનો કાર્યકાળ કેટલો હોય છે?
2023ના કાયદાની કલમ 9 મુજબ CEC અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોનો કાર્યકાળ છ વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર સુધી, બેમાંથી જે પહેલાં આવે ત્યાં સુધી હોય છે. તેઓ ફરીથી એ જ પદ પર નિયુક્ત થઈ શકતા નથી. જો કોઈ ચૂંટણી કમિશનરને પછી CEC બનાવવામાં આવે તો બંને પદ પરનો કુલ કાર્યકાળ છ વર્ષથી વધારે ન હોઈ શકે.
આ જોગવાઈને કારણે CECનું પદ માત્ર વહીવટી પ્રમોશન નથી, પરંતુ કાયદા હેઠળની અલગ બંધારણીય નિમણૂક છે.
CEC વગર ચૂંટણી પંચના નિર્ણયો કેવી રીતે લેવાય?
ચૂંટણી પંચ કોઈ એક વ્યક્તિની ઓફિસ નથી. તેમાં અનેક સભ્યો હોય છે અને નિર્ણય પ્રક્રિયા પંચના સભ્યો વચ્ચે ચાલે છે.
આથી જો CECનું પદ કોઈ સમય માટે ખાલી રહે, તો માત્ર એટલા કારણે દેશની ચૂંટણી વ્યવસ્થા અટકી જાય એવું માનવું યોગ્ય નથી. મતદાર યાદી, ચૂંટણી કાર્યક્રમ, રાજ્યો સાથે સંકલન, ચૂંટણી પ્રક્રિયાની દેખરેખ અને અન્ય વહીવટી કામગીરી માટે પંચનું સમગ્ર તંત્ર પહેલેથી કાર્યરત હોય છે.
ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર વેબસાઇટ પણ તેને ભારતની ચૂંટણી પ્રક્રિયાઓનું સંચાલન કરતી સ્વાયત્ત બંધારણીય સંસ્થા તરીકે વર્ણવે છે.
અલબત્ત, CECની ગેરહાજરીમાં સત્તાવાર અધ્યક્ષપદ અને નિર્ણય પ્રક્રિયા માટે કાયદા તથા રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવતી નવી નિમણૂક મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. પરંતુ “CEC રાજીનામું આપે એટલે ચૂંટણી પંચ બંધ” એવી સ્થિતિ કાયદામાં નથી.
હાલનો વિવાદ શું છે?
હાલનો વિવાદ મુખ્યત્વે મતદાર યાદીની SIR પ્રક્રિયા અને ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરી અંગેના અહેવાલોથી જોડાયેલો છે.
કેટલાક અહેવાલોમાં ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશી વચ્ચે કેટલીક વહીવટી બાબતોને લઈને મતભેદ હોવાનો ઉલ્લેખ થયો હતો. ત્યારબાદ વિપક્ષી પક્ષોએ CEC જ્ઞાનેશ કુમાર સામે રાજકીય રીતે સવાલો ઉઠાવ્યા અને રાજીનામાની માગ કરી.
બીજી તરફ ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે SIR સંબંધિત આદેશો ત્રણેય ચૂંટણી કમિશનરોની મંજૂરી બાદ જ જારી કરવામાં આવ્યા હતા. પંચે એ પણ કહ્યું કે બંને ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા કેબિનેટ સચિવને મોકલવામાં આવેલો પત્ર ચૂંટણી પંચની નીતિ અથવા IT વિભાગને લગતો નહોતો, પરંતુ ડેપ્યુટેશન પર આવેલા એક વરિષ્ઠ અધિકારીની કામગીરી અંગે હતો.
અહીં આરોપો અને ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર સ્પષ્ટતા બંનેને અલગ રાખીને જોવી જરૂરી છે.
વાયરલ થયેલા રાજીનામા પત્રનું શું?
સોશિયલ મીડિયા પર રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુને સંબોધિત એક પત્ર વાયરલ થયો હતો, જેમાં જ્ઞાનેશ કુમાર રાજીનામું આપી રહ્યા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.
પરંતુ ચૂંટણી પંચે આ પત્રને ફેક ગણાવ્યો છે. PTIના અહેવાલ મુજબ પંચના પ્રવક્તાએ કથિત રાજીનામા પત્રને ખોટો ગણાવ્યો હતો.
આથી સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ દસ્તાવેજ વાયરલ થાય ત્યારે તેને સત્તાવાર દસ્તાવેજ માનતા પહેલાં સંબંધિત સંસ્થા અથવા અધિકૃત સરકારી સ્ત્રોત પરથી તેની પુષ્ટિ કરવી મહત્વપૂર્ણ છે.
ખાસ કરીને ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાને લગતા દાવાઓમાં એક ખોટો પત્ર પણ મોટી ગેરસમજ ઊભી કરી શકે છે.
જો આવતીકાલે રાજીનામું આવે તો શું થશે?
જો ભવિષ્યમાં CEC જ્ઞાનેશ કુમાર રાજીનામું આપે, તો પ્રથમ પગલું લેખિત રાજીનામું રાષ્ટ્રપતિને આપવાનું રહેશે. ત્યારબાદ CECના પદમાં ખાલી જગ્યા ઊભી થશે અને નવા CECની નિમણૂક માટે 2023ના કાયદા મુજબ પ્રક્રિયા આગળ વધશે.
આ દરમિયાન ચૂંટણી પંચની સંસ્થાકીય કામગીરી સંપૂર્ણપણે અસ્તિત્વમાં રહેશે. હાલમાં બે ચૂંટણી કમિશનરો પણ પંચનો ભાગ છે અને ચૂંટણી સંબંધિત સમગ્ર વહીવટી માળખું કાર્યરત રહે છે.
એટલે CECના રાજીનામાને કારણે દેશમાં ચૂંટણી વ્યવસ્થા એક ઝટકામાં બંધ થઈ જાય તેવી સ્થિતિ નથી.
આખી પ્રક્રિયાને સરળ ભાષામાં સમજીએ
સરળ રીતે કહીએ તો સમગ્ર મામલો આ રીતે સમજી શકાય:
CEC રાજીનામું આપે → રાષ્ટ્રપતિને લેખિત રાજીનામું → CEC પદ ખાલી → નવા CEC માટે Search Committee દ્વારા પેનલ → Selection Committee ભલામણ કરે → રાષ્ટ્રપતિ નવા CECની નિમણૂક કરે.
આ દરમિયાન ચૂંટણી પંચનું સંસ્થાકીય કામ ચાલુ રહે છે. નવા CECની નિમણૂક થવામાં પ્રક્રિયાને અનુસરવામાં આવે છે અને માત્ર CECની વ્યક્તિગત ખાલી જગ્યા સર્જાવાથી આખું ચૂંટણી પંચ નિષ્ક્રિય બની જતું નથી.
હાલમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત થઈ નથી અને વાયરલ થયેલો રાજીનામાનો પત્ર ચૂંટણી પંચે ફેક ગણાવ્યો છે. તેથી હાલ ચર્ચાનો કેન્દ્ર રાજીનામું નહીં, પરંતુ ચૂંટણી પંચની કામગીરી, SIR અને તેના અંગે ઉઠેલા સવાલો છે.
આગામી દિવસોમાં જો કોઈ સત્તાવાર નિર્ણય થાય, તો તે ચૂંટણી પંચ અથવા રાષ્ટ્રપતિ સચિવાલય જેવા અધિકૃત સ્ત્રોત પરથી જ સ્પષ્ટ થશે.

