વિદેશમાં પણ ભારતીય પ્લાન્ટ સાયન્ટિસ્ટની ભારે માંગ, જાણો કયા દેશો આપે છે શ્રેષ્ઠ તક
આજના સમયમાં જ્યારે વિશ્વ વધતી જતી વસ્તી અને આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્યારે ખેતી અને છોડનું વિજ્ઞાન પહેલા કરતા વધુ મહત્વનું બન્યું છે. લીલાછમ ખેતરો, પાકની નવી જાતો અને ઓછા પાણીમાં વધુ ઉત્પાદન પાછળ જે નિષ્ણાતનું મગજ હોય છે, તેને આપણે પ્લાન્ટ સાયન્ટિસ્ટ (Plant Scientist) કહીએ છીએ.
જો તમને પ્રકૃતિ પ્રત્યે પ્રેમ હોય, તમે કલાકો સુધી લેબમાં પ્રયોગો કરી શકતા હોવ અને માટીની સુગંધ તમને પ્રેરિત કરતી હોય, તો પ્લાન્ટ સાયન્સમાં કરિયર બનાવવું તમારા માટે એક સપનું સાકાર થવા જેવું હોઈ શકે છે. ચાલો વિગતવાર જાણીએ કે પ્લાન્ટ સાયન્ટિસ્ટ બનવાની સફર કેવી હોય છે, કયો અભ્યાસ કરવો પડે છે અને આ ક્ષેત્રમાં ભવિષ્યની શું શક્યતાઓ છે.
પ્લાન્ટ સાયન્ટિસ્ટનું કામ શું હોય છે?
પ્લાન્ટ સાયન્ટિસ્ટનું કામ માત્ર છોડ ઉગાડવાનું નથી, પણ તેમના ‘જીવન’ને સમજવાનું છે. તેમના મુખ્ય કાર્યોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
-
પાક સુધારણા: એવા પાકો વિકસાવવા જે જીવાતો અને રોગો સામે લડી શકે.
-
જમીનનો અભ્યાસ: કયા પ્રકારની જમીનમાં કયો છોડ શ્રેષ્ઠ રીતે ઉગશે તેની તપાસ કરવી.
-
જેનેટિક રિસર્ચ: છોડના DNA માં ફેરફાર કરીને તેમની ગુણવત્તા અને પોષણ વધારવું.
-
પર્યાવરણ સંરક્ષણ: ક્લાયમેટ ચેન્જના યુગમાં છોડને બચાવવાના રસ્તાઓ શોધવા.
ધોરણ ૧૨ પછી સાચી શરૂઆત: પહેલું પગલું
પ્લાન્ટ સાયન્ટિસ્ટ બનવાનો પાયો શાળાના દિવસોમાં જ નંખાઈ જાય છે. ૧. સ્ટ્રીમની પસંદગી: સૌ પ્રથમ તમારે ધોરણ ૧૦ પછી સાયન્સ સ્ટ્રીમ પસંદ કરવી પડશે. ધોરણ ૧૨ માં તમારી પાસે બાયોલોજી, કેમિસ્ટ્રી અને ફિઝિક્સ (PCB) વિષયો હોવા અનિવાર્ય છે. ૨. ગ્રેજ્યુએશન (B.Sc.): ધોરણ ૧૨ પછી તમે સીધા જ આ ક્ષેત્ર સંબંધિત ડિગ્રી કોર્સમાં પ્રવેશ મેળવી શકો છો. મુખ્ય કોર્સ નીચે મુજબ છે:
-
B.Sc. Agriculture (કૃષિ વિજ્ઞાન)
-
B.Sc. Botany (વનસ્પતિ વિજ્ઞાન)
-
B.Sc. Horticulture (બાગાયત વિજ્ઞાન)
-
B.Sc. Plant Biology/Plant Science
ભારતમાં ICAR (ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ) દ્વારા લેવામાં આવતી પ્રવેશ પરીક્ષાઓ દ્વારા તમે દેશની પ્રતિષ્ઠિત કૃષિ યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશ મેળવી શકો છો.
ઉચ્ચ શિક્ષણ: વિશેષતા જ સફળતાની ચાવી છે
ઉચ્ચ શિક્ષણ: વિશેષતા જ સફળતાની ચાવી છેમાત્ર ગ્રેજ્યુએશનની ડિગ્રી તમને ‘સાયન્ટિસ્ટ’નો ટેગ અપાવી શકતી નથી. આ ક્ષેત્રમાં ઊંડા ઉતરવા માટે તમારે માસ્ટર્સ (M.Sc.) અને પીએચડી (Ph.D.) તરફ આગળ વધવું પડશે.
-
માસ્ટર્સ (M.Sc.): તમે પ્લાન્ટ બ્રીડિંગ, પ્લાન્ટ પેથોલોજી (છોડના રોગો), સોઈલ સાયન્સ અથવા એગ્રોનોમી જેવા વિષયોમાં સ્પેશિયલાઈઝેશન કરી શકો છો.
-
પીએચડી અને રિસર્ચ: જો તમે કોઈ સરકારી સંસ્થા (જેમ કે ICAR અથવા CSIR) માં વૈજ્ઞાનિક બનવા માંગતા હોવ અથવા યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર બનવા માંગતા હોવ, તો પીએચડી અનિવાર્ય છે. પીએચડી દરમિયાન તમે કોઈ એક ચોક્કસ સમસ્યા પર વર્ષો સુધી સંશોધન કરો છો, જે તમને તે વિષયના નિષ્ણાત બનાવે છે.
જરૂરી સ્કિલ્સ: જે તમને ભીડથી અલગ પાડશે
ડિગ્રી તો હજારો પાસે હોય છે, પરંતુ એક શ્રેષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક બનવા માટે તમારી અંદર આ ગુણો હોવા જોઈએ:
૧. ધીરજ (Patience): છોડને ઉગવામાં અને તેના પરિણામો આવવામાં અઠવાડિયા કે મહિનાઓનો સમય લાગે છે. તેથી ઉતાવળ અહીં કામ આવતી નથી.
૨. અવલોકન શક્તિ (Observation Skills): પાંદડાના બદલાતા રંગ અથવા થડની નબળાઈને પારખી લેવી એ સાયન્ટિસ્ટની પહેલી ખૂબી છે.
૩. ડેટા એનાલિસિસ: રિસર્ચ દરમિયાન તમારે ઘણો ડેટા એકઠો કરવો પડશે. તેને સમજવા માટે આંકડાકીય (Statistical) સમજ જરૂરી છે.
૪. ફિલ્ડ વર્કનો જુસ્સો: તમારે માત્ર AC લેબમાં બેસી રહેવાનું નથી, પણ ધોમધખતા તડકામાં અને ધૂળિયા ખેતરોમાં જઈને પણ કામ કરવું પડશે.
કરિયરના વિકલ્પો: ક્યાં મળશે નોકરી?
પ્લાન્ટ સાયન્ટિસ્ટ માટે તકોની કોઈ અછત નથી. તમે આ ક્ષેત્રોમાં તમારું ભવિષ્ય બનાવી શકો છો:
-
સરકારી ક્ષેત્ર: ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન સંસ્થા (IARI), રાજ્ય કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ અને નેશનલ સીડ કોર્પોરેશન (NSC) માં વૈજ્ઞાનિકના પદ.
-
ખાનગી કંપનીઓ (Private Sector): બિયારણ બનાવતી કંપનીઓ, ખાતર કંપનીઓ અને પેસ્ટિસાઈડ કંપનીઓ હંમેશા નિષ્ણાતોની શોધમાં હોય છે.
-
ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઈન્ડસ્ટ્રી: ખાદ્ય પદાર્થોની ગુણવત્તા સુધારવા માટે પ્લાન્ટ સાયન્ટિસ્ટની જરૂર હોય છે.
-
પર્યાવરણ સલાહકાર: NGO અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ જે સસ્ટેનેબલ ફાર્મિંગ પર કામ કરે છે.
-
વિદેશમાં તકો: અમેરિકા, કેનેડા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને નેધરલેન્ડ જેવા દેશોમાં ભારતીય પ્લાન્ટ સાયન્ટિસ્ટની ઘણી માંગ છે.
પગાર અને ગ્રોથ
શરૂઆતના તબક્કે રિસર્ચ આસિસ્ટન્ટ અથવા જુનિયર સાયન્ટિસ્ટ તરીકે તમારો પગાર ₹૩૫,૦૦૦ થી ₹૫૦,૦૦૦ ની વચ્ચે હોઈ શકે છે. પરંતુ પીએચડી પૂર્ણ કર્યા પછી અથવા સરકારી સંસ્થામાં વૈજ્ઞાનિક તરીકે નિયુક્તિ પામ્યા પછી તમારો પગાર ₹૮૦,૦૦૦ થી ₹૧,૫૦,૦૦૦ પ્રતિ માસ સુધી જઈ શકે છે. ખાનગી ક્ષેત્રમાં અનુભવ સાથે પગારની કોઈ મર્યાદા નથી.
પ્લાન્ટ સાયન્ટિસ્ટ બનવું એ માત્ર એક નોકરી નથી, પણ માનવતાની સેવા કરવાનો એક માર્ગ છે. જ્યારે તમે બિયારણની એવી નવી જાત વિકસાવો છો જે હજારો ખેડૂતોની આવક વધારી દે, ત્યારે તે સંતોષ કોઈપણ ચેક કરતા મોટો હોય છે. જો તમારામાં શીખવાની ભૂખ અને પ્રકૃતિ પ્રત્યે સન્માન હોય, તો આજે જ તમારી તૈયારી શરૂ કરો. આવતીકાલ ‘ગ્રીન ટેકનોલોજી’ની છે અને તમે તેના અગ્રણી બની શકો છો.
