ખાતરની અછત અને તેલની તેજી: જાણો કેવી રીતે તમારી ખિસ્સા પર પડશે સીધી અસર!
વર્તમાન સમયમાં સમગ્ર વિશ્વ એક એવા વળાંક પર ઊભું છે જ્યાં એક તરફ વિકાસની આશાઓ છે, તો બીજી તરફ યુદ્ધ અને અનિશ્ચિતતાનો કાળો પડછાયો છે. તાજેતરમાં ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) ના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર ક્રિસ્ટાલિના જ્યોર્જીવાએ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અંગે જે ચેતવણી આપી છે, તે જોખમની ઘંટડી સમાન છે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે જો મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલો તણાવ લાંબો ખેંચાશે અને કાચા તેલની કિંમતો ઊંચી રહેશે, તો વિશ્વએ ગંભીર આર્થિક સંકટનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
યુદ્ધ, તેલ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું સંકટ
વિશ્વનું અર્થતંત્ર મોટાભાગે ઉર્જાના અવિરત પુરવઠા પર ટકેલું છે. IMF અને વર્લ્ડ બેંકની સ્પ્રિંગ મીટિંગ દરમિયાન જ્યોર્જીવાએ એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા તરફ ઈશારો કર્યો—હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz). આ સમુદ્રનો એ સાંકડો માર્ગ છે જ્યાંથી વિશ્વના કુલ તેલ વેપારનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે.
28 ફેબ્રુઆરી પછી આ ક્ષેત્રમાં જે ભૌગોલિક-રાજકીય અસ્થિરતા સર્જાઈ છે, તેણે સીધી રીતે તેલ અને ઉર્જાના ભાવમાં વધારો કર્યો છે. જ્યારે પણ મિડલ ઈસ્ટમાં તણાવ વધે છે, ત્યારે બજારમાં ડરનો માહોલ સર્જાય છે કે સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ શકે છે. તેલના ભાવમાં ઉછાળાનો અર્થ છે માલસામાનનું પરિવહન મોંઘું થવું, ઉત્પાદન ખર્ચ વધવો અને અંતે દરેક નાની-મોટી વસ્તુની કિંમતમાં વધારો થવો. જે દેશો પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે સંપૂર્ણપણે આયાત પર નિર્ભર છે (જેમ કે ભારત), તેમના માટે આ સ્થિતિ બેવડા ફટકા સમાન છે.
મોંઘવારીનો નવો ચહેરો: ખાતર અને ખાદ્ય સુરક્ષા
સામાન્ય રીતે આપણે તેલના ભાવને માત્ર પેટ્રોલ અને ડીઝલ સાથે જોડીને જોઈએ છીએ, પરંતુ તેની અસર ઘણી ઊંડી છે. જ્યોર્જીવાએ ચેતવણી આપી હતી કે જો ખાતર (Fertilizer) ની સપ્લાય ચેઈન જલ્દી સામાન્ય નહીં થાય, તો વિશ્વએ ‘ખાદ્ય મોંઘવારી’ (Food Inflation) નો સામનો કરવો પડશે.
-
ખેતી પર અસર: ખાતરના ઉત્પાદનમાં કુદરતી ગેસનો મોટો ફાળો હોય છે. ઉર્જા મોંઘી થવાથી ખાતર મોંઘું થાય છે.
-
ગરીબ દેશો પર માર: ઓછી આવક ધરાવતા દેશોમાં લોકો પોતાની કમાણીનો 40% થી 60% હિસ્સો માત્ર ખોરાક પાછળ ખર્ચે છે. જો અનાજ અને શાકભાજીના ભાવ વધે તો ત્યાં ભૂખમરો અને સામાજિક અશાંતિનું જોખમ વધી જાય છે.
-
સપ્લાય ચેઈન: ખાતરની અછતની સીધી અસર આગામી પાકના ઉત્પાદન પર પડે છે, જેનાથી ભવિષ્યમાં અનાજની અછત સર્જાવાની શક્યતા વધી જાય છે.
સેન્ટ્રલ બેંકો માટે ‘વેટ એન્ડ વોચ’નો પડકાર
વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો (જેમ કે ભારતની RBI અથવા અમેરિકાની Federal Reserve) માટે આ સમય ઘણો મુશ્કેલ છે. એક તરફ તેમણે વિકાસને વેગ આપવો છે, તો બીજી તરફ મોંઘવારી પર લગામ કસવી છે.
જ્યોર્જીવાએ સલાહ આપી છે કે બેંકોએ વ્યાજદરોના મામલે ઉતાવળ કરવી જોઈએ નહીં. જ્યાં મોંઘવારી નિયંત્રણમાં છે, ત્યાં પરિસ્થિતિને નજીકથી જોવાની જરૂર છે. પરંતુ, જે દેશોમાં બેંકિંગ વ્યવસ્થા પર લોકોનો ભરોસો ઓછો છે અથવા જ્યાં ફુગાવો ઘણો વધારે છે, ત્યાં કડક આર્થિક નિર્ણયો (વ્યાજદરમાં વધારો) લેવા જરૂરી બની શકે છે જેથી ચલણનું મૂલ્ય જળવાઈ રહે.
સરકારોને કડક સૂચના
IMF પ્રમુખે વિશ્વભરની સરકારોને એક માનવીય છતાં ટેકનિકલ સલાહ આપી છે. ઘણીવાર વોટ બેંકની રાજનીતિ અથવા જનતાને તાત્કાલિક રાહત આપવા માટે સરકારો નિકાસ પર પ્રતિબંધ (Export Bans) લાદે છે અથવા અંધાધૂંધ ટેક્સમાં ઘટાડો કરે છે.
જ્યોર્જીવા અનુસાર, આ પગલાં ટૂંકા ગાળામાં સારા લાગી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળામાં તે મોંઘવારીની આગને વધુ ભડકાવે છે. તેમણે ‘ટાર્ગેટ વગરની’ રાહત યોજનાઓ ટાળવાની સલાહ આપી છે. સરકારે માત્ર તેવા જ લોકોને મદદ કરવી જોઈએ જેમને ખરેખર જરૂર છે, નહીં કે સમગ્ર અર્થતંત્ર માટે લોકપ્રિય જાહેરાતો કરવી જોઈએ.
શું IMF સંકટ સંભાળવા તૈયાર છે?
સંકટના આ સમયમાં IMF એ પોતાની તત્પરતા બતાવી છે. હાલમાં વિશ્વભરમાં IMF ના 39 નાણાકીય સહાય કાર્યક્રમો ચાલી રહ્યા છે. જો યુદ્ધ લાંબું ચાલશે, તો બીજા ઘણા દેશો લોન માટે વિનંતી કરી શકે છે. એવો અંદાજ છે કે આગામી સમયમાં આશરે 20 થી 50 અબજ ડોલર સુધીની વધારાની ફંડિંગની માંગ આવી શકે છે.
IMF નું આ વલણ સ્પષ્ટ કરે છે કે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અત્યારે ‘રિકવરી’ મોડમાં તો છે, પરંતુ આ રિકવરી કાચ જેવી નાજુક છે, જે તેલના ભાવના એક ફટકાથી તૂટી શકે છે.
