વસ્તીગણતરી ૨૦૨૭: ભિખારીઓ અને ભટકતા લોકોનો ડેટા હવે એકત્રિત નહીં કરાય, જાણો સરકારના આ નિર્ણય પાછળના કારણો
ભારતમાં વસ્તીગણતરી (Census) ની પ્રક્રિયા હંમેશાં દેશના સામાજિક, આર્થિક અને વસ્તીવિષયક ચિત્રને સ્પષ્ટ કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પરંતુ ૨૦૨૭ની આગામી વસ્તીગણતરીમાં એક મોટો અને ઐતિહાસિક ફેરફાર જોવા મળશે. કેન્દ્ર સરકારે જાહેર કરેલા નવા નોટિફિકેશન મુજબ, આ વખતે વસ્તીગણતરીના પ્રશ્નાવલી (Questionnaire) માંથી ‘ભિખારી’ અને ‘આવારા/ભટકતા લોકો’ (Beggars and Vagrants) ની અલગ કેટેગરી સંપૂર્ણપણે હટાવી દેવામાં આવી છે.
આ સ્વતંત્ર ભારતની વસ્તીગણતરીમાં પહેલીવાર બનશે જ્યારે આ ચોક્કસ વર્ગનો અલગથી ડેટા રેકોર્ડ કરવામાં નહીં આવે. સરકારે આ નિર્ણય લેવા પાછળ ભૂતકાળના ડેટાની અવિશ્વસનીયતા અને સામાજિક કારણોને મુખ્ય ગણાવ્યા છે.
શા માટે લેવાયો આ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય?
સરકાર અને વસ્તીગણતરી વિભાગના અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, આ કેટેગરી હટાવવા પાછળ બે મુખ્ય કારણો જવાબદાર છે:
૧. ડેટાની અવિશ્વસનીયતા: ૨૦૧૧ની છેલ્લી વસ્તીગણતરી દરમિયાન આ કેટેગરીમાં ખૂબ જ ઓછો અને અવાસ્તવિક ડેટા મળ્યો હતો. ૧૪૦ કરોડની વસ્તી ધરાવતા દેશમાં માત્ર ૩.૮ લાખ લોકોએ જ પોતાની ઓળખ ભિખારી કે ભટકતા વ્યક્તિ તરીકે આપી હતી, જે વાસ્તવિકતા કરતાં ખૂબ ઓછી હતી.
૨. સામાજિક સંકોચ અને વિવાદ: સમાજમાં ભિખારી કે આવારા તરીકે ઓળખાવામાં લોકો હીનપત કે બદનામીનો ડર અનુભવતા હતા. આ કારણસર લોકો વસ્તીગણતરીના અધિકારીઓને સાચી માહિતી આપતા અચકાતા હતા અને ઘણી વખત માહિતી એકઠી કરનારા કર્મચારીઓ સાથે ઘર્ષણ તથા વિવાદના દ્રશ્યો પણ સર્જાતા હતા.
વસ્તીગણતરીના નિયમો અનુસાર, ગણતરી કરનાર અધિકારીએ તે જ માહિતી નોંધવાની હોય છે જે સામે વાળી વ્યક્તિ આપે છે. લોકો પોતે આ ઓળખ સ્વીકારવા તૈયાર ન હોવાથી એકત્રિત થયેલો ડેટા તથ્યહીન સાબિત થયો હતો.
ભૂતકાળના આંકડા શું કહે છે?
જો આપણે ભૂતકાળની વસ્તીગણતરીના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો આ કેટેગરીમાં સતત અસંગતતા જોવા મળી છે:
૧૯૯૧ની વસ્તીગણતરી: આશરે ૫.૪ લાખ લોકો નોંધાયા હતા.
૨૦૦૧ની વસ્તીગણતરી: આ આંકડો વધીને ૬.૩ લાખ થયો હતો.
૨૦૧૧ની વસ્તીગણતરી: આ આંકડો અચાનક ઘટીને માત્ર ૩.૮ લાખ નોંધાયો હતો.
આ આંકડાકીય ઉતાર-ચઢાવ દર્શાવે છે કે આ ડેટા વાસ્તવિક સ્થિતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો નહોતો. તેથી જ સરકારે આ વખતે આ પ્રશ્ન પાછળ સમય અને સંસાધનો બગાડવાને બદલે તેને હટાવી દેવાનો વ્યાવહારિક નિર્ણય લીધો છે.
વસ્તીગણતરી ૨૦૨૭ની પ્રશ્નાવલીમાં શું પૂછવામાં આવશે?
ભિખારી અને ભટકતા લોકોની કેટેગરી હટાવવામાં આવી હોવા છતાં, નવી પ્રશ્નાવલીમાં નાગરિકોના જીવન સાથે જોડાયેલા ઘણા મહત્વપૂર્ણ પાસાઓને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. જેમાં નીચે મુજબની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:
રોજગાર અને વ્યવસાય: નોકરી, વેપાર-ધંધો અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓની વિગતો.
શિક્ષણ અને વૈવાહિક સ્થિતિ: શૈક્ષણિક સ્તર અને લગ્ન સંબંધિત માહિતી.
સ્થળાંતર (Migration) ના કારણો: લગ્ન બાદ, જન્મ પછી શહેર બદલવું, પરિવાર સાથે અન્ય શહેરમાં વસવાટ, કુદરતી આપત્તિઓ કે અન્ય કારણોસર થતા સ્થળાંતરના પ્રશ્નો.
માતા-પિતાની માહિતી માટે નવા કોલમની જોગવાઈ
આ વખતની વસ્તીગણતરીમાં એક નવો અને મહત્વનો ફેરફાર માતા-પિતાની જન્મતારીખ, જન્મસ્થળ અને ધર્મ સાથે જોડાયેલો છે. જો માતા-પિતા તે જ ઘરમાં રહેતા ન હોય અથવા હયાત ન હોય, તો તેમના વિશેની આ માહિતી અલગથી ભરવાની રહેશે.
ધર્મ અને સામાજિક ટ્રેન્ડ: માતા-પિતા બંનેના ધર્મની નોંધણી કરવાથી આંતરધર્મીય લગ્નો (Inter-faith marriages) અને ધર્મ પરિવર્તનના ઇતિહાસ અને ટ્રેન્ડ્સ વિશે મહત્વપૂર્ણ આંકડાકીય માહિતી મળી શકશે.
નાગરિકતા કાયદા સાથે જોડાણ: માતા-પિતાના જન્મસ્થળ અને જન્મતારીખના આધારે નાગરિકતા કાયદા (Citizenship Law) હેઠળ કેટલા લોકો ભારતીય નાગરિકતાની શરતો પૂરી કરે છે તેનો એકંદર ડેટા તૈયાર કરવામાં મદદ મળશે.
ઓળખ દસ્તાવેજો અને ડેટાની ગોપનીયતા
૨૦૨૭ની વસ્તીગણતરીમાં ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ વ્યાપકપણે કરવામાં આવશે. નવા ફોર્મમાં પાસપોર્ટ નંબર, વોટર આઈડી, મોબાઈલ નંબર અને અન્ય અધિકૃત દસ્તાવેજો સંબંધિત વિગતો (જો ઉપલબ્ધ હોય તો) મંગાવવામાં આવી છે.
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ વિગતો આપવી સંપૂર્ણપણે મરજીયાત રહેશે. જો કોઈ વ્યક્તિ આ વિગતો આપવા ન ઈચ્છતી હોય, તો ગણતરી કરનાર કર્મચારીઓ તેમને માહિતી આપવા માટે સમજાવશે અને ડેટાની સંપૂર્ણ ગોપનીયતા (Confidentiality) ની ખાતરી આપશે. જો તેમ છતાં નાગરિક ઈનકાર કરશે, તો તે ખાના ખાલી છોડી દેવામાં આવશે.
