બ્રહ્મોસથી આગળ ભારતીય સંરક્ષણ નિકાસ: ડ્રોન, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને સ્માર્ટ શસ્ત્રોનો નવો ઉદય
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વૈશ્વિક સ્તરે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધથી લઈને મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષો સુધી યુદ્ધના મેદાનનો નકશો અને રણનીતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયા છે. એક સમય હતો જ્યારે કોઈ પણ દેશની લશ્કરી તાકાત તેના ફાઇટર જેટ્સ, ભારે ટેન્કો અને મિસાઇલોથી માપવામાં આવતી હતી. પરંતુ આજના આધુનિક યુગમાં ડ્રોન્સ, લોઇટરિંગ મ્યુનિશન્સ (કામિકાઝે ડ્રોન), પ્રિસિઝન ગાઇડેડ વેપન્સ (સચોટ લક્ષ્ય સાધતા શસ્ત્રો), અને ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર સિસ્ટમ્સે યુદ્ધની વ્યાખ્યા જ બદલી નાખી છે.
લાંબા સમયથી ભારતની સંરક્ષણ નિકાસનું મુખ્ય આકર્ષણ ‘બ્રહ્મોસ’ સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઇલ રહ્યું છે. ફિલિપાઇન્સ સાથે થયેલા અબજો ડોલરના સોદાએ વિશ્વભરમાં ભારતની શસ્ત્ર નિર્માણ ક્ષમતાનો ડંકો વાગતો કર્યો. પરંતુ હવે ભારતની સંરક્ષણ નિકાસ માત્ર કોઈ એક મોટી મિસાઇલ સિસ્ટમ પર નિર્ભર નથી રહી. દેશ એક નવો વળાંક લઈ રહ્યો છે, જ્યાં નવી પેઢીના ડ્રોન્સ, પ્રિસિઝન કિટ્સ, આધુનિક રડાર અને શસ્ત્રોની અંદર વપરાતા સ્માર્ટ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વૈશ્વિક બજારમાં ભારતની નવી ઓળખ બની રહ્યા છે.
રૅકોર્ડબ્રેક આંકડા: નિકાસમાં ૬૨.૬૬ ટકાનો ભવ્ય ઉછાળો
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ (FY26) માં ભારતીય સંરક્ષણ ક્ષેત્રે નવો ઇતિહાસ રચ્યો છે. દેશની સંરક્ષણ નિકાસ રૂ. ૩૮,૪૨૪ કરોડના ઓલ-ટાઇમ હાઇ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે, જે અગાઉના વર્ષના રૂ. ૨૩,૬૨૨ કરોડની સરખામણીએ ૬૨.૬૬ ટકાનો જંગી વધારો દર્શાવે છે.
આ વૃદ્ધિ માત્ર કાગળ પર નથી, પરંતુ તેની પાછળ નક્કર વ્યાપારી પ્રગતિ છે:
વૈશ્વિક પહોંચ: ભારત હવે વિશ્વના ૮૦ થી વધુ દેશોમાં સંરક્ષણ સામગ્રી અને તકનીક સપ્લાય કરી રહ્યું છે.
નિકાસકારોની વધતી સંખ્યા: સંરક્ષણ સામગ્રી નિકાસ કરતી ભારતીય કંપનીઓ અને સંગઠનોની સંખ્યા ૧૨૮ થી વધીને ૧૪૫ થઈ ગઈ છે.
જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રનો ફાળો: FY26 માં સંરક્ષણ ક્ષેત્રના જાહેર સાહસો (DPSUs) એ રૂ. ૨૧,૦૭૧ કરોડનું યોગદાન આપ્યું છે, જ્યારે ખાનગી ક્ષેત્રની કંપનીઓએ પણ અભૂતપૂર્વ પ્રદર્શન કરતા રૂ. ૧૭,૩૫૩ કરોડની નિકાસ નોંધાવી છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારત હવે માત્ર વિશ્વનો સૌથી મોટો શસ્ત્ર આયાતકાર દેશ રહેવા માંગતો નથી, પરંતુ એક મુખ્ય નિકાસકાર તરીકે ઉભરી રહ્યો છે.
યુદ્ધના બદલાતા સમીકરણો અને ‘કેએએલ’ (KAL) ડ્રોનનો ઉદય
આજના યુદ્ધમાં કરોડો ડોલરની એક જ મિસાઇલ છોડવાને બદલે થોડા હજાર ડોલરના ડ્રોન કે આત્મઘાતી ડ્રોન દ્વારા દુશ્મનના મોંઘા લશ્કરી સાધનોને નષ્ટ કરવાનું વધુ વ્યવહારુ અને આર્થિક ગણાય છે. “વેપન ઇકોનોમિક્સ” (યુદ્ધનું અર્થશાસ્ત્ર) હવે સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયું છે.
આ બદલાવનો લાભ લેવા માટે ભારતીય ખાનગી કંપનીઓ અને સ્ટાર્ટઅપ્સ તત્પર બન્યા છે. નોઇડા સ્થિત ‘આઇજી ડિફેન્સ’ (IG Defence) દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલું ‘કેએએલ’ (KAL) લોન્ગ-રેન્જ વન-વે અટેક ડ્રોન આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
KAL ડ્રોનની મુખ્ય વિશેષતાઓ:
૧. રેન્જ: આ ડ્રોન ૧,૦૦૦ કિલોમીટર સુધીની લાંબી અંતરની ઉડાન ભરી શકે છે.
૨. સહનશક્તિ: તે ૭ થી ૮ કલાક સુધી હવામાં સતત રહીને લક્ષ્યની રેકી અથવા હુમલો કરી શકે છે.
૩. પેલોડ ક્ષમતા: તે ૫૦ કિલોગ્રામ સુધીના વિસ્ફોટકો વહન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
આઇજી ડિફેન્સના સ્થાપક અને સીઇઓ બોધિસત્વ સંઘપ્રિયાના જણાવ્યા મુજબ, “ભવિષ્યના યુદ્ધક્ષેત્રમાં સ્વાયત્ત (autonomous) અને લાંબા અંતરના સચોટ હુમલા કરવાની ક્ષમતા જ વિજય નક્કી કરશે.” મિત્ર દેશો હવે એવી ટેકનોલોજી શોધી રહ્યા છે જે સસ્તી હોય, ઝડપથી તૈનાત કરી શકાય અને જેનો જંગી જથ્થો સરળતાથી બનાવી શકાય. ભારત આ જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે સૌથી યોગ્ય દેશ તરીકે ઉભરી રહ્યો છે.
શસ્ત્રોનું “મગજ”: ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને પ્રિસિઝન ગાઇડન્સ સિસ્ટમ્સ
બ્રહ્મોસ મિસાઇલ કે ધનુષ તોપ બહારથી ભલે ભવ્ય લાગે, પરંતુ શસ્ત્ર કેટલું સચોટ અને ઘાતક બનશે તેનો આધાર તેની અંદર રહેલી ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ, સેન્સર્સ અને ફ્યુઝ (Fuze) પર હોય છે. ભારત હવે માત્ર શસ્ત્રોની બોડી (Hardware) બનાવવામાં જ નહીં, પરંતુ તેની અંદરની “ઇન્ટેલિજન્સ લેયર” (Intelligence Layer) વિકસાવવામાં પણ નિષ્ણાત બની રહ્યું છે.
‘એમ્યુનિક સિસ્ટમ્સ’ (Ammunic Systems) ના સીઇઓ પ્રિયંકા સિંઘલ જણાવે છે કે, “બ્રહ્મોસ જેવી મોટી મિસાઇલો હેડલાઇન્સ બનાવે છે તે સારું છે, પણ ભારતની સંરક્ષણ નિકાસનો મોટો હિસ્સો તે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને સોફ્ટવેરમાં છુપાયેલો છે જે સામાન્ય દારૂગોળાને સ્માર્ટ બનાવે છે.”
પરંપરાગત શસ્ત્રોને સ્માર્ટ બનાવવાની તકનીક:
ડીઆરડીઓ (DRDO), આઇઆઇટી મદ્રાસ અને ‘મ્યુનિશન્સ ઇન્ડિયા લિમિટેડ’ સાથે મળીને જૂના અને પરંપરાગત આર્ટિલરી શેલ્સ (તોપના ગોળા) ને “પ્રિસિઝન ગાઇડેડ મ્યુનિશન્સ” માં રૂપાંતરિત કરવાની કિટ્સ વિકસાવી રહી છે. આ કિટ ગોળાની પાછળ કે આગળ લગાડવાથી સામાન્ય ગોળો પણ જીપીએસ અને લેઝરની મદદથી ૧૦૦% સચોટ લક્ષ્ય પર ત્રાટકી શકે છે.
આ વૈશ્વિક નિકાસ માટે ખૂબ મોટો અવસર છે, કારણ કે વિશ્વના ઘણા દેશો પાસે જૂનો દારૂગોળો પડ્યો છે જેને તેઓ ભારતીય ઇલેક્ટ્રોનિક્સની મદદથી અપગ્રેડ કરવા માંગે છે.
ભારતીય સંરક્ષણ ઉત્પાદનોની વૈશ્વિક માંગ
ભારતમાંથી અત્યારે માત્ર મિસાઇલો જ નહીં, પરંતુ નાના-મોટા અનેક પ્રકારના લશ્કરી સાધનો વિશ્વભરમાં જઈ રહ્યા છે:
આર્મેનિયા: આર્મેનિયાએ ભારત પાસેથી ‘પિનાકા’ (Pinaka) મલ્ટી-બેરલ રોકેટ લોન્ચર, એટીએજીએસ (ATAGS) તોપો અને કાઉન્ટર-ડ્રોન સિસ્ટમ ખરીદી છે.
ફિલિપાઇન્સ: બ્રહ્મોસ ક્રૂઝ મિસાઇલ સિસ્ટમ મેળવનાર પ્રથમ દેશ બન્યો.
આકાશ અને સ્વાતિ: ‘આકાશ’ એર-ડિફેન્સ મિસાઇલ અને ‘સ્વાતિ’ વેપન લોકેટીંગ રડારની માંગ પણ દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને આફ્રિકન દેશોમાં ઝડપથી વધી રહી છે.
અન્ય નિકાસ સાધનો: ડોર્નિયર વિમાનો, અદ્યતન હેલિકોપ્ટરો, ફાસ્ટ ઇન્ટરસેપ્ટર બોર્ટ્સ, ટોર્પિડોઝ, બુલેટપ્રૂફ જેકેટ્સ, નાઇટ વિઝન ઉપકરણો અને બોઇંગ તથા એરબસ માટેના ફાઇટર એરક્રાફ્ટના સ્પેરપાર્ટ્સ.
૨૦૨૯-૩૦ સુધીમાં રૂ. ૫૦,૦૦૦ કરોડની નિકાસનો લક્ષ્યાંક
ભારત સરકારે ૨૦૨૯-૩૦ નાણાકીય વર્ષ સુધીમાં સંરક્ષણ નિકાસ રૂ. ૫૦,૦૦૦ કરોડ સુધી પહોંચાડવાનું મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય રાખ્યું છે. સંરક્ષણ મંત્રાલયના તાજેતરના નિવેદનો મુજબ વર્તમાન વૃદ્ધિદરને જોતા આ લક્ષ્યાંક સમય કરતાં વહેલો પણ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.
આ લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે ભારતે નીચેના મહત્વના પગલાંઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે:
૧. સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ખાનગી ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહન: iDEX (ઇનોવેશન ફોર ડિફેન્સ એક્સેલન્સ) જેવી યોજનાઓ દ્વારા દેશના યુવા એન્જિનિયરો અને આઇટી ક્ષેત્રની ક્ષમતાનો લશ્કરી સાધનોમાં ઉપયોગ કરવો.
૨. સિંગલ-વિન્ડો ક્લિયરન્સ: નિકાસ મંજૂરીઓની પ્રક્રિયા સરળ અને ઝડપી બનાવવી.
૩. ડિપ્લોમેટિક સપોર્ટ: વિવિધ દેશોમાં ભારતીય એમ્બેસીઓ દ્વારા દેશના સંરક્ષણ ઉત્પાદનોનું પ્રદર્શન કરવું.
શરૂઆતમાં બ્રહ્મોસ મિસાઇલે વિશ્વ સમક્ષ ભારતની સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષમતાનો દરવાજો ખોલ્યો હતો. પરંતુ આજે, ભારતના આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સથી સજ્જ ડ્રોન્સ, સ્માર્ટ દારૂગોળો, આધુનિક રડાર અને ઇલેક્ટ્રોનિક યુદ્ધ સાધનો તે દરવાજામાંથી બહાર નીકળીને સમગ્ર વિશ્વમાં ભારતની નવી લશ્કરી અને ટેકનોલોજિકલ તાકાતનો પરચો આપી રહ્યા છે. ભારત હવે માત્ર શસ્ત્રો એસેમ્બલ કરતો દેશ નથી રહ્યો, પરંતુ તે શસ્ત્રોને સંચાલિત કરતી અત્યાધુનિક તકનીકનો રચયિતા બની ગયો છે.
