સતત બે અઠવાડિયાના ઘટાડા પછી ભારતના ફોરેક્સ રિઝર્વમાં આવ્યો મોટો ઉછાળો, આંકડો લિસ્ટમાં ટોપ પર
આશરે એક અઠવાડિયા પહેલા દેશના વડાપ્રધાન એ દેશવાસીઓને એક અનોખી અપીલ કરી હતી. તેમણે સામાન્ય લોકોને પેટ્રોલ-ડીઝલનો વપરાશ ઓછો કરવા, ખાદ્ય તેલ (ખાવાનું તેલ) નો ઉપયોગ મર્યાદિત કરવા, સોનું-ચાંદી ખરીદવાનું ટાળવા અને વિદેશ પ્રવાસો અત્યારે મોકૂફ રાખવા (ટાળવા) માટે કહ્યું હતું. પીએમની આ વાત પાછળ કોઈ સામાન્ય કારણ નહોતું, પરંતુ તેની પાછળ એક બહુ મોટું આર્થિક આયોજન છુપાયેલું હતું. તેમનો અસલી મકસદ દેશની તિજોરીને ખાલી થતી બચાવવાનો અને અર્થતંત્રને સ્થિર રાખવાનો હતો, જે તિજોરી ડોલર અને ગોલ્ડ (સોના) ના સ્વરૂપમાં રાખવામાં આવે છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, એકતરફ સરકારે લોકોને બચત કરવાની સલાહ આપી, તો બીજી તરફ પોતાની રીતે દેશની તિજોરી ભરવાનું કામ પણ અગાઉથી જ શરૂ કરી દીધું હતું. આ બાબતનો અંદાજ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજા આંકડા પરથી સ્પષ્ટપણે લગાવી શકાય છે.
ફોરેક્સ રિઝર્વમાં જબરદસ્ત ઉછાળો: 6 બિલિયન ડોલરનો વધારો
દેશની કેન્દ્રીય બેંક આરબીઆઈ (RBI) દ્વારા જાહેર કરાયેલા સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, ભારતના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Forex Reserve) માં 6 બિલિયન ડોલર કરતાં પણ વધુ એટલે કે અંદાજે 60 હજાર કરોડ રૂપિયાથી વધુનો જંગી વધારો નોંધાયો છે. રોકાણકારો અને બજારના નિષ્ણાતો માટે આ એક બહુ મોટા આશ્વાસન સમાન સમાચાર છે, કારણ કે વૈશ્વિક સ્તરે ચાલી રહેલી ઉથલપાથલ વચ્ચે સતત બે અઠવાડિયાના ઘટાડા પછી આખરે ભારતના વિદેશી હૂંડિયામણમાં આ મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. આ વધારા સાથે ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આર્થિક મોરચે વધુ મજબૂત બન્યું છે.
આરબીઆઈના આંકડા શું કહે છે?
ભારતીય રિઝર્વ બેંકે વિગતો આપતાં જણાવ્યું છે કે, 8 મેના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહ દરમિયાન ભારતનું વિદેશી મુદ્રા ભંડાર 6.295 અબજ (બિલિયન) ડોલર વધીને 696.988 અબજ ડોલર ની સપાટીએ પહોંચી ગયું છે. આ વધારો એટલા માટે મહત્વનો છે કારણ કે આનાથી બરાબર પહેલાના અઠવાડિયે ભારતીય ભંડારમાં 7.794 અબજ ડોલરનો મોટો ઘટાડો થયો હતો અને તે ઘટીને 690.693 અબજ ડોલર રહી ગયો હતો.
જો આપણે આ વર્ષના ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો, 27 ફેબ્રુઆરીના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં, એટલે કે પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં યુદ્ધનું સંકટ શરૂ થયું તે પહેલાં, ભારતનું વિદેશી હૂંડિયામણ તેના ઓલ-ટાઇમ હાઈ (સર્વોચ્ચ સ્તર) 728.494 અબજ ડોલર પર પહોંચી ગયું હતું. પરંતુ ત્યારબાદ યુદ્ધના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ડોલર મજબૂત થયો અને ભારતીય રૂપિયા પર દબાણ વધી ગયું હતું. રૂપિયાને ગગડતો બચાવવા માટે આરબીઆઈએ પોતે બજારમાં દખલગીરી કરવી પડી હતી અને પોતાના ભંડારમાંથી ડોલર વેચવા પડ્યા હતા, જેના કારણે રિઝર્વમાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો હતો. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ ફરી નિયંત્રણમાં આવી રહી છે.
ફોરેન કરન્સી એસેટ્સ (FCA) માં પણ સુધારો
રિઝર્વ બેંકના અહેવાલ મુજબ, વિદેશી મુદ્રા ભંડારનો સૌથી મુખ્ય હિસ્સો ગણાતી ‘ફોરેન કરન્સી એસેટ્સ’ (Foreign Currency Assets – FCA) માં પણ 8 મેના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં 562 મિલિયન ડોલરનો વધારો થયો છે, અને તે વધીને 552.387 અબજ ડોલર થઈ ગઈ છે.
અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે ફોરેન કરન્સી એસેટ્સ માત્ર અમેરિકન ડોલર પૂરતી સીમિત નથી હોતી. ડોલરના મૂલ્યમાં દર્શાવવામાં આવતી આ અસ્કયામતોમાં યુરો, બ્રિટિશ પાઉન્ડ અને જાપાનીઝ યેન જેવી બિન-અમેરિકન કરન્સીનો પણ સમાવેશ થાય છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં આ વિદેશી ચલણોના ભાવમાં થતી વધ-ઘટની સીધી અસર દેશના કુલ ભંડાર પર જોવા મળતી હોય છે.
ગોલ્ડ રિઝર્વ (સોનાના ભંડાર) માં તોતિંગ વધારો
વૈશ્વિક કટોકટીના સમયમાં જ્યારે દુનિયાની કરન્સી ડગમગવા લાગે છે, ત્યારે સોનું (Gold) સૌથી સુરક્ષિત રોકાણ માનવામાં આવે છે. આરબીઆઈના આંકડા દર્શાવે છે કે આ સમીક્ષા હેઠળના સપ્તાહ દરમિયાન ભારતના સોનાના ભંડારના મૂલ્યમાં 5.637 અબજ ડોલરનો પ્રચંડ વધારો થયો છે. આ વધારા સાથે ભારત સરકારની તિજોરીમાં રહેલા સોનાનું કુલ મૂલ્ય હવે 120.853 અબજ ડોલર થઈ ગયું છે. સોનાના ભાવમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે થઈ રહેલો વધારો અને આરબીઆઈ દ્વારા કરવામાં આવેલી ખરીદી દેશની આર્થિક સ્થિતિને લોખંડી મજબૂતી આપી રહી છે.
SDR અને IMF પાસેની સ્થિતિ પણ મજબૂત થઈ
તિજોરીના અન્ય બે મહત્વના પાસાઓ પર નજર કરીએ તો:
-
SDR (સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ): આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળ (IMF) ના આ વિશેષ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સમાં પણ 84 મિલિયન ડોલરનો વધારો નોંધાયો છે, જેનાથી તે વધીને 18.873 અબજ ડોલર પર પહોંચી ગયું છે.
-
IMF પાસે આરક્ષિત સ્થિતિ: આઈએમએફ (IMF) પાસે રાખવામાં આવેલી ભારતની અનામત સ્થિતિ (રિઝર્વ પોઝિશન) પણ 12 મિલિયન ડોલર વધીને 4.875 અબજ ડોલર થઈ ગઈ છે.
આમ, વિદેશી હૂંડિયામણના તમામ મોરચે ભારતની સ્થિતિ પ્લસ (પોઝિટિવ) જોવા મળી રહી છે.
વડાપ્રધાનની અપીલ પાછળનું અર્થશાસ્ત્ર
હવે સવાલ એ થાય કે આટલી મજબૂત સ્થિતિ હોવા છતાં વડાપ્રધાને લોકોને પેટ્રોલ-ડીઝલ, સોનું અને ખાદ્ય તેલનો વપરાશ ઘટાડવા કેમ કહ્યું? વાસ્તવમાં, આ બધી વસ્તુઓ એવી છે જે ભારત સૌથી વધુ પ્રમાણમાં વિદેશોમાંથી આયાત (ઈમ્પોર્ટ) કરે છે.
જ્યારે આપણે વિદેશમાંથી સોનું, ક્રૂડ ઓઈલ કે પામ ઓઈલ ખરીદીએ છીએ, ત્યારે આપણે તેની ચૂકવણી ‘અમેરિકન ડોલર’ માં કરવી પડે છે. એટલે કે જેટલી વધુ આયાત થશે, તેટલા વધુ ડોલર આપણી તિજોરીમાંથી બહાર વિદેશમાં ચાલ્યા જશે. જો દેશના નાગરિકો આ વસ્તુઓનો વપરાશ થોડો પણ ઓછો કરી નાખે, તો દેશનું ઈમ્પોર્ટ બિલ ઘટી જાય અને આપણી તિજોરીમાં પડેલા ડોલર સચવાઈ રહે. પીએમ મોદી ઈચ્છે છે કે મુશ્કેલ સમયમાં દેશ આત્મનિર્ભર બને અને આપણી પાસે એટલા ડોલર સુરક્ષિત હોય કે ગમે તેવું મોટું વૈશ્વિક સંકટ આવે તો પણ દેશની આર્થિક ગાડી પાટા પરથી ન ઉતરે.
