રોજના લાખો કમાવવાની નવી તક: જાણો શું છે આ GCC ક્રાંતિ અને AI નો નવો ખેલ!
ભારતીય અર્થતંત્રમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી એક એવો બદલાવ આવી રહ્યો છે જે બહુ ગાજતો-વાજતો નથી, પણ તેની અસર ખૂબ જ વ્યાપક છે. દેશના મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર (CEA) ડૉ. વી. અનંત નાગેસ્વરને તાજેતરમાં જ આ બદલાવને અર્થતંત્રની “શાંત સફળતા” (Quiet Success) તરીકે ઓળખાવ્યો છે. આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCCs) ની. આજે ભારત વિશ્વના લગભગ અડધા GCCs નું ઘર બની ગયું છે. દેશમાં ૨,૦૦૦ થી વધુ આવા સેન્ટર્સ કાર્યરત છે, જે અર્થતંત્રમાં એટલું મોટું યોગદાન આપી રહ્યા છે કે હવે તેને નજરઅંદાજ કરવું અશક્ય છે.
આ સેન્ટર્સ માત્ર વિદેશી કંપનીઓની ઓફિસો નથી, પરંતુ ભારતના ડિજિટલ યુગની કરોડરજ્જુ બની ગયા છે. હાલમાં આ ક્ષેત્ર અંદાજે ૨૦ લાખ (૨ મિલિયન) લોકોને સીધી રોજગારી પુરી પાડે છે અને દેશના કુલ જીડીપી (GDP) માં લગભગ ૨ ટકા જેટલો મહત્વનો હિસ્સો ધરાવે છે. દિલ્હી-NCR, મુંબઈ, બેંગલુરુ, હૈદરાબાદ, પુણે અને ચેન્નાઈ જેવા શહેરો આ સેન્ટર્સના મુખ્ય ગઢ બન્યા છે. ભવિષ્યની વાત કરીએ તો, વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં આ સેક્ટર ૧૦૫ અબજ ડોલર સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, જેમાં ૨,૪૦૦ થી વધુ સેન્ટર્સ હશે અને ૨૮ લાખથી વધુ વ્યાવસાયિકો કામ કરતા હશે.
આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને બદલાતું ચિત્ર: શું નોકરીઓ જોખમમાં છે?
આજના ડિજિટલ યુગમાં ટેકનોલોજી ખૂબ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. ભારતમાં આવેલા ૨,૦૦૦ થી વધુ GCCs માંથી ૧,૨૦૦ થી વધુ સેન્ટર્સ અત્યારે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને મશીન લર્નિંગ (ML) પર સક્રિયપણે કામ કરી રહ્યા છે. ભારત અત્યારે એન્ટરપ્રાઇઝ AI માટે વિશ્વનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું બેઝ બની ચૂક્યું છે. પરંતુ, આ પ્રગતિ પોતાની સાથે એક મોટો સવાલ અને પડકાર પણ લઈને આવી છે.
મુખ્ય આર્થિક સલાહકારે એક મહત્વનો પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે, “જો AI જાતે કોડ લખી શકતું હોય, તો શું ભારતીય પ્રોફેશનલ્સ જોખમમાં છે?” આ સવાલ ખૂબ ગંભીર છે. અત્યાર સુધી ભારતનું મોડલ મુખ્યત્વે ‘લો-સ્કિલ’ એટલે કે ઓછા કૌશલ્યવાળા કામો અને સસ્તી મજૂરી (આઉટસોર્સિંગ) પર ટકેલું હતું. પરંતુ હવે AI ના કારણે આ જૂનું મોડલ જોખમમાં આવી ગયું છે. જે સેન્ટર્સ માત્ર બેઝિક ડેટા એન્ટ્રી અથવા સામાન્ય કોડિંગ જેવા કામો કરે છે, તેમનું અસ્તિત્વ જોખમમાં છે. લાંબા ગાળે વૈશ્વિક બજારમાં ટકી રહેવા માટે ભારતે લો-સ્કિલ કામોથી આગળ વધીને હાઈ-સ્કિલ તરફ વળવું જ પડશે.
પડકારોની વચ્ચે નવી તકોનું સર્જન
જો કે, AI માત્ર નોકરીઓ છીનવી લેશે એવું નથી. સિક્કાની બીજી બાજુ એ પણ છે કે AI નવી તકોનું સર્જન કરી રહ્યું છે. AI પોતાની જાતે ક્યારેય બની શકતું નથી, તેનો પ્રસાર આપમેળે થતો નથી કે તેનું સંચાલન તે જાતે કરી શકતું નથી. આ તમામ કામો કરવા માટે માણસોની જરૂર પડે છે. ડૉ. નાગેસ્વરને જણાવ્યું હતું કે, AI ને ડિઝાઇન કરવા, તેને અલગ-અલગ જગ્યાએ ડિપ્લોય (લાગુ) કરવા અને તેના પર નિયંત્રણ કે ગવર્નન્સ રાખવા માટેના રોલ્સ ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. ભારતીય આઈટી ક્ષેત્રે હવે માત્ર સર્વિસ પ્રોવાઇડર બનવાને બદલે ઇનોવેટર્સ અને મેનેજર્સ બનવું પડશે.
સરકારી ટેકો: બજેટ ૨૦૨૬ અને ટેક્સ રાહતો
આ ઉદ્યોગના મહત્વને સમજીને ભારત સરકારે પણ તેને પૂરતો સહયોગ આપ્યો છે. બજેટ ૨૦૨૬ માં સરકારે આ ક્ષેત્રને વેગ આપવા માટે ટેક્સ પ્રક્રિયાઓ ઘણી સરળ બનાવી દીધી છે. ડેટા સેન્ટર્સ માટે ટેક્સની ચોક્કસતા (Tax Certainty) નક્કી કરવામાં આવી છે, જેનાથી વિદેશી રોકાણકારોનો ભરોસો વધશે.
સૌથી મોટો ફાયદો ટ્રાન્સફર પ્રાઇસિંગના સેફ હાર્બર નિયમોને સરળ બનાવીને આપવામાં આવ્યો છે. આઈટી (IT) સેવાઓ માટે ૧૫.૫ ટકાનો સિંગલ કોમન સેફ હાર્બર માર્જિન રજૂ કરવામાં આવ્યો છે, જેનાથી પહેલાની જટિલતાઓ દૂર થઈ છે. આ ઉપરાંત સેફ હાર્બરની મર્યાદા ૩૦૦ કરોડ રૂપિયાથી વધારીને સીધી ૨,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા કરવામાં આવી છે. સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ, આઈટી-સક્ષમ સેવાઓ (ITeS) અને નોલેજ પ્રોસેસ આઉટસોર્સિંગ (KPO) જેવી તમામ પ્રવૃત્તિઓને એક જ ટેક્સ કેટેગરી હેઠળ લાવીને સરકારે બિઝનેસ કરવાનું ઘણું સરળ બનાવ્યું છે.
GCC નો અસલી અર્થ: સપોર્ટ ડેસ્કથી ઇનોવેશન હાઉસ સુધીની સફર
ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય કે આ ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સ (GCC) એટલે શું? સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ મોટી બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ (MNCs) દ્વારા ભારત જેવા દેશોમાં સ્થાપવામાં આવેલા ખાસ કેન્દ્રો છે, જે તેમની પેરન્ટ (મુખ્ય) કંપની માટે બેકબોન એટલે કે કરોડરજ્જુ સમાન કામ કરે છે.
ભૂતકાળમાં આ સેન્ટર્સ માત્ર સામાન્ય કસ્ટમર કેર કે સપોર્ટ ડેસ્ક તરીકે ઓળખાતા હતા, પરંતુ આજે ચિત્ર બદલાયું છે. આજે આ કેન્દ્રો રિસર્ચ, ડિઝાઇનિંગ અને ડેવલપમેન્ટ કરનારા ‘ઇનોવેશન પાવરહાઉસ’ બની ગયા છે. વિદેશી કંપનીઓ પોતાના મુખ્ય કાર્યો ભારતના આ સેન્ટર્સ સોંપે છે, જેમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:
-
બિઝનેસ પ્રોસેસિસ: કંપનીના આંતરિક અને વૈશ્વિક વ્યવહારોનું સંચાલન.
-
IT સર્વિસીસ: સોફ્ટવેર બનાવવા અને વૈશ્વિક નેટવર્ક સાચવવું.
-
R&D સેન્ટર્સ: નવી પ્રોડક્ટ્સ અને ટેકનોલોજી પર સંશોધન કરવું.
-
ઇનોવેશન હબ: ભવિષ્યની જરૂરિયાતો માટે નવા આઈડિયાઝ પર કામ કરવું.
-
કસ્ટમર સર્વિસ સેન્ટર્સ: વૈશ્વિક ગ્રાહકોને ટેકનિકલ સહાય પૂરી પાડવી.
આ સેક્ટરે આર્થિક રીતે પણ અદભુત પ્રગતિ કરી છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૧૯ માં આ સેન્ટર્સની સંયુક્ત આવક ૪૦.૪ અબજ ડોલર હતી, જે પાંચ જ વર્ષમાં (નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪ સુધીમાં) વધીને ૬૪.૬ અબજ ડોલર થઈ ગઈ છે. આ વાર્ષિક ૯.૮ ટકાનો મજબૂત ગ્રોથ દર્શાવે છે.
“સરકાર રનવે બનાવી શકે, પ્લેન ઉડાડી ન શકે”
સરકાર તરફથી ગમે તેટલી મદદ મળે, પણ આ ઉદ્યોગની અસલી સફળતા ખાનગી કંપનીઓ અને દેશના યુવાનો પર નિર્ભર છે. મુખ્ય આર્થિક સલાહકારે બહુ સ્પષ્ટ અને કડવું સત્ય સ્વીકારતા કહ્યું કે, “સરકાર માત્ર રનવે બનાવી આપી શકે છે, પ્લેન ઉડાડવાનું કામ તો કંપનીઓએ પોતે જ કરવું પડશે.” માત્ર ઈચ્છા હોવાથી કંઈ વળશે નહીં, કંપનીઓએ પોતાની ક્ષમતા અને ગુણવત્તા વધારવી પડશે.
અહીં સૌથી મોટો પડકાર દેશની શિક્ષણ પ્રણાલી અને યુવાનોની સ્કીલ (કૌશલ્ય) નો છે. ભારત દર વર્ષે લાખોની સંખ્યામાં ગ્રેજ્યુએટ્સ પેદા કરે છે, પરંતુ તેમાંથી અડધા કરતાં પણ ઓછા યુવાનો એવા હોય છે જે નોકરીના પહેલા જ દિવસથી સીધું કામ કરવા માટે સક્ષમ કે ‘રેડી’ હોય. બાકીના લોકોને કંપનીઓએ મહિનાઓ સુધી ટ્રેનિંગ આપવી પડે છે.
