ગુજરાત અને કર્ણાટકે મારી બાજી! જાણો કેમ તામિલનાડુના 49 SEZ છતાં એક્સપોર્ટમાં પાછળ રહી ગયું!
દક્ષિણ ભારતનું તામિલનાડુ રાજ્ય હંમેશાં ઓટોમોબાઈલ, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરનું પાવરહાઉસ ગણાય છે. દેશમાં સ્પેશિયલ ઈકોનોમિક ઝોન (SEZ) સ્થાપવાની વાત હોય કે પછી તેમાંથી હજારો લોકોને રોજગારી આપવાની વાત હોય, તામિલનાડુએ હંમેશાં અગ્રેસર સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે. પરંતુ હાલમાં જ સામે આવેલા SEZ ના આંકડા રાજ્ય સરકાર અને ઈન્ડસ્ટ્રી નિષ્ણાતો માટે એક ચિંતાનો વિષય બન્યા છે.
આંકડા દર્શાવે છે કે તામિલનાડુમાં દેશના સૌથી વધુ કાર્યરત SEZ છે અને રોજગાર આપવામાં પણ તે દેશમાં બીજા ક્રમે છે. પરંતુ જ્યારે વાત એક્સપોર્ટ (નિકાસ) માં ગ્રોથ મેળવવાની આવે છે, ત્યારે ગુજરાત અને કર્ણાટક જેવા પાડોશી તથા હરીફ રાજ્યો તેને ખૂબ જ ઝડપથી પાછળ છોડી રહ્યા છે.
આખરે એવું તે શું થઈ રહ્યું છે કે તામિલનાડુમાં ફેક્ટરીઓ અને નોકરીઓ તો વધી રહી છે, પણ તે પ્રમાણે નિકાસમાં જોઈએ તેવી ઝડપ નથી મળી રહી? ચાલો, SEZ ના આંકડાઓ અને તેની પાછળના ગણિતને ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ.
SEZ ના નેટવર્કમાં તામિલનાડુ દેશમાં નંબર-1
સ્પેશિયલ ઈકોનોમિક ઝોન (SEZ) એટલે કે એવા ખાસ ઔદ્યોગિક વિસ્તારો કે જ્યાં ટેક્સમાં રાહત અને સરળ નિયમો આપીને નિકાસ અને ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે.
તાજેતરના આંકડા મુજબ, દેશમાં કુલ 277 સક્રિય (Active) SEZ છે. આ યાદીમાં તામિલનાડુ સૌથી ટોચ પર છે:
તામિલનાડુ: 49 સક્રિય SEZ (દેશમાં સૌથી વધુ)
કર્ણાટક અને તેલંગાણા: 38-38 SEZ
મહારાષ્ટ્ર: 36 SEZ
રાજ્યના વિવિધ જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલા આ 49 SEZ એ તામિલનાડુને એક મજબૂત ઔદ્યોગિક પાયો આપ્યો છે. કાનચીપુરમ, ચેન્નઈ અને કોઈમ્બતુર જેવા વિસ્તારોમાં સ્થાપિત આ ઝોન્સે ગ્લોબલ કંપનીઓને આકર્ષવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે.
રોજગારી આપવામાં સિંહફાળો, પણ આંકડામાં ઉતાર-ચડાવ
રોજગારી સર્જનના મામલે તામિલનાડુએ ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન કર્યું છે. SEZ ના માધ્યમથી સ્થાનિક યુવાનોને મોટી સંખ્યામાં નોકરીઓ મળી છે.
મહારાષ્ટ્ર: 6.52 લાખ લોકોને રોજગાર આપીને પ્રથમ ક્રમે છે.
તામિલનાડુ: 6.27 લાખ લોકોને રોજગાર આપીને બીજા ક્રમે છે.
આ પછી તેલંગાણા (5.27 લાખ), કર્ણાટક (4.67 લાખ) અને ઉત્તર પ્રદેશ (2.56 લાખ) નો નંબર આવે છે.
જો લાંબા ગાળાના ગ્રાફ પર નજર કરીએ તો, નાણાકીય વર્ષ 2022 માં તામિલનાડુના SEZ માં 5.24 લાખ લોકોને રોજગારી મળતી હતી, જે 20% વધીને 6.27 લાખ સુધી પહોંચી છે. આ વૃદ્ધિ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ (21%) ની આસપાસ જ છે.
પરંતુ ચિંતાની વાત એ છે કે, નાણાકીય વર્ષ 2025 માં તામિલનાડુના SEZ રોજગારનો આંકડો 7.28 લાખના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગયો હતો. ત્યાંથી ઘટીને તે 6.27 લાખ પર આવી ગયો છે. એટલે કે એક જ વર્ષમાં લગભગ 1 લાખ જેટલી નોકરીઓનો ઘટાડો નોંધાયો છે, જે ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં મંદી તરફ ઈશારો કરે છે.
નિકાસ (Export) નો ગ્રાફ: ગુજરાત અને કર્ણાટક કેમ આગળ નીકળી ગયા?
તામિલનાડુ માટે અસલી પડકાર અહીંથી શરૂ થાય છે. દેશના કુલ SEZ એક્સપોર્ટમાં મોટો વધારો થયો છે. નાણાકીય વર્ષ 2022 ના ₹9.90 લાખ કરોડથી વધીને કુલ એક્સપોર્ટ ₹16.36 લાખ કરોડ થયું છે.
તામિલનાડુનું SEZ એક્સપોર્ટ પણ ₹1,36,329 કરોડથી વધીને ₹2,12,288 કરોડ પર પહોંચ્યું છે, જે લગભગ 56% નો સુધારો દર્શાવે છે. કાગળ પર 56% નો ગ્રોથ ખૂબ સારો લાગે છે, પણ જ્યારે આપણે અન્ય રાજ્યો સાથે તેની સરખામણી કરીએ છીએ ત્યારે વાસ્તવિકતા સામે આવે છે:
રાજ્યો વચ્ચેની હરીફાઈ (એક્સપોર્ટ આંકડા):
ગુજરાત: ગુજરાતના SEZ માંથી થતી નિકાસમાં 70% નો જંગી ઉછાળો આવ્યો છે અને તે ₹4,05,595 કરોડ પર પહોંચી ગઈ છે. ગુજરાતનું એક્સપોર્ટ તામિલનાડુ કરતાં લગભગ બમણું છે! (જેમાં પેટ્રોલિયમ અને રિફાઇનરી SEZ નો મોટો ફાળો છે).
કર્ણાટક: આઈટી અને હાઈ-ટેક ક્ષેત્રે આગળ પડતા કર્ણાટકે 60.8% નો ગ્રોથ નોંધાવીને ₹2,69,004 કરોડ નું એક્સપોર્ટ કર્યું છે.
મહારાષ્ટ્ર: મહારાષ્ટ્ર 52.1% ના ગ્રોથ સાથે ₹2,43,423 કરોડ પર છે.
તામિલનાડુની એક્સપોર્ટ ગ્રોથમાં સ્થિરતાનો અભાવ જોવા મળ્યો છે. એક વર્ષે 26.6% ગ્રોથ થાય છે, તો પછીના વર્ષે તે ઘટીને માત્ર 3.1% રહી જાય છે. આ અસ્થિરતા દર્શાવે છે કે રાજ્યના SEZ વૈશ્વિક બજારની માગ અને સપ્લાય ચેઈનના આંચકાઓ સામે સંવેદનશીલ છે.
વિવિધ ઉદ્યોગોનો સાથ, છતાં ક્યાં પડે છે ખામી?
તામિલનાડુ પાસે એક બહુ જ મોટો ફાયદો એ છે કે તેનું ઈન્ડસ્ટ્રિયલ બેઝ ખુબ જ વિવિધતાસભર (Diversified) છે. રાજ્યના SEZ માત્ર એક જ ક્ષેત્ર પર નિર્ભર નથી:
ઓટોમોબાઈલ અને ઓટો કમ્પોનન્ટ્સ
ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને હાર્ડવેર
IT / ITES (માહિતી ટેકનોલોજી)
ટેક્સટાઈલ અને ફૂટવેર
જનરલ મેન્યુફેક્ચરિંગ
આટલું મજબૂત નેટવર્ક હોવા છતાં, ગુજરાતનું રિફાઇનરી અને કમિકલ સેક્ટર આધારિત એક્સપોર્ટ અને કર્ણાટકનું સોફ્ટવેર/ઈલેક્ટ્રોનિક્સ આધારિત એક્સપોર્ટ તામિલનાડુ કરતાં વધારે વેલ્યૂ (High Value Export) જનરેટ કરી રહ્યું છે. તામિલનાડુમાં વોલ્યુમ (ઉત્પાદન) વધુ છે પણ વેલ્યૂની દ્રષ્ટિએ તે પાછળ રહી જાય છે.
સ્થિતિ સુધારવા માટે રાજ્ય સરકારના પ્રયાસો
તામિલનાડુ સરકાર આ પડકારથી અજાણ નથી. રાજ્યમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત કરવા માટે SIPCOT (State Industries Promotion Corporation of Tamil Nadu) ખૂબ જ સક્રિય રીતે કામ કરી રહ્યું છે.
SIPCOT એ રાજ્યમાં 8 નવા SEZ તૈયાર કર્યા છે. આ ઉપરાંત, કાનચીપુરમના પનાપક્કમ ખાતે એક વિશાળ ‘મલ્ટી-પ્રોડક્ટ SEZ’ વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે, જે ખાસ કરીને જનરલ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને નોન-લેધર ફૂટવેર (ચામડા સિવાયના પંપ-શૂઝ અને સ્પોર્ટ્સ શૂઝ) માટેનું હબ બનશે.
તેવી જ રીતે, રાજ્યની ઈન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રમોશન એજન્સી ‘Guidance Tamil Nadu’ ના જણાવ્યા મુજબ, તામિલનાડુ એક એવું ઈકોસિસ્ટમ પૂરું પાડે છે જ્યાં રોકાણકારોને એક જ છત નીચે મેન્યુફેક્ચરિંગ, લોજિસ્ટિક્સ અને સર્વિસિસ ઓપરેશન ચલાવવાની સુવિધા મળે છે.
આગળનો રસ્તો: તામિલનાડુ માટે શું જરૂરી છે?
તામિલનાડુ સામે હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે તે પોતાના 49 SEZ ના વિશાળ નેટવર્ક અને 6 લાખથી વધુના વિશાળ વર્કફોર્સનો ઉપયોગ કરીને એક્સપોર્ટની ઝડપ કેવી રીતે વધારે?
હાઈ-વેલ્યૂ પ્રોડક્ટ્સ પર ધ્યાન: એપલ (Apple) ના આઈફોનનું ઉત્પાદન અને હાઈ-એન્ડ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ કમ્પોનન્ટ્સનું ઉત્પાદન વધારવું પડશે.
પોલિસી સપોર્ટ: નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) ને SEZ ની સપ્લાય ચેઈન સાથે જોડવા પડશે.
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને પોર્ટ કનેક્ટિવિટી: બંદરો (Ports) સુધી માલ ઝડપથી પહોંચે તે માટે લોજિસ્ટિક્સ વધુ ઝડપી બનાવવું પડશે.
તામિલનાડુ પાસે ક્ષમતા અને કુશળ માનવબળ બંને છે. પરંતુ જો તેણે ગુજરાત અને કર્ણાટક સામે પોતાની લીડ પાછી મેળવવી હોય, તો માત્ર નોકરીઓ આપવાથી કામ નહીં ચાલે; તેણે પોતાના SEZ માંથી થતી નિકાસનું મૂલ્ય (Export Value) ઝડપથી વધારવું પડશે.
