યુએન સામે ટ્રમ્પનો નવો પડકાર: વોશિંગ્ટનમાં ૫૦ દેશોની બેઠક, ભારતે નિરીક્ષક તરીકે નોંધાવી હાજરી.
વિશ્વમાં શાંતિ સ્થાપવા અને ખાસ કરીને મધ્ય પૂર્વમાં ગાઝા સંઘર્ષના કાયમી ઉકેલ માટે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જે ‘બોર્ડ ઓફ પીસ’ (Board of Peace) ની કલ્પના રજૂ કરી હતી, તેની પ્રથમ સત્તાવાર બેઠક ગુરુવાર, ૧૯ ફેબ્રુઆરીના રોજ વોશિંગ્ટન ડીસીમાં યોજાઈ ગઈ. આ બેઠકમાં ભારતની હાજરીએ આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. ભારતે આ બેઠકમાં પૂર્ણકાલીન સભ્ય તરીકે નહીં, પણ ‘નિરીક્ષક દેશ’ તરીકે ભાગ લીધો હતો.
ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ અને વલણ
વોશિંગ્ટન ડીસીમાં ભારતીય દૂતાવાસના ચાર્જ ડી’અફેર્સ નામગ્યા સી. ખંપાએ આ બેઠકમાં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. ભારત માટે આ આમંત્રણની સમીક્ષા કરવી એ એક નાજુક પ્રક્રિયા છે. ૧૨ ફેબ્રુઆરીના રોજ વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ભારતને આમંત્રણ મળ્યું છે અને તેની સમીક્ષા ચાલી રહી છે. ભારતે હંમેશા પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિના પ્રયાસોને સમર્થન આપ્યું છે, પરંતુ આ નવી સંસ્થાની રચના અને તેના લાંબા ગાળાના હેતુઓ વિશે ભારત હજુ વધુ સ્પષ્ટતા ઈચ્છે છે.
યુનાઈટેડ નેશન્સ (UN) ને ટક્કર આપવાની ટ્રમ્પની મહત્વાકાંક્ષા
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે દાવોસમાં વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ દરમિયાન આ બોર્ડની બ્લુપ્રિન્ટ રજૂ કરી હતી. ટ્રમ્પનું માનવું છે કે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જેવી સંસ્થાઓ વર્તમાન સંઘર્ષો ઉકેલવામાં નિષ્ફળ રહી છે. ‘બોર્ડ ઓફ પીસ’ માત્ર ગાઝામાં યુદ્ધવિરામની દેખરેખ પૂરતું સીમિત નથી, પરંતુ ટ્રમ્પ તેને એક એવી વૈશ્વિક સંસ્થા બનાવવા માંગે છે જ્યાં અમેરિકાનો પ્રભાવ વધુ મજબૂત હોય. વોશિંગ્ટનમાં યોજાયેલી આ બેઠકમાં અઝરબૈજાન, પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા, ઇઝરાયલ અને તુર્કી સહિત ૨૭ દેશો સભ્ય તરીકે જોડાયા હતા, જ્યારે ભારત અને યુરોપિયન યુનિયને નિરીક્ષક તરીકે બેસીને સ્થિતિનું આંકલન કર્યું હતું.
અબજો ડોલરની જાહેરાત અને સભ્યપદની શરતો
બેઠક દરમિયાન ટ્રમ્પે જાહેરાત કરી હતી કે ૯ સભ્ય દેશો (જેમાં UAE, કતાર અને સાઉદી અરેબિયા સામેલ છે) ગાઝાના રાહત પેકેજ માટે કુલ $૭ બિલિયન આપવા સંમત થયા છે. સાથોસાથ, અમેરિકા પોતે પણ $૧૦ બિલિયન નું યોગદાન આપી રહ્યું છે.
જોકે, આ સંસ્થાનું માળખું ઘણું અલગ છે:
આમાં જોડાનારા દેશોએ નોંધપાત્ર આર્થિક યોગદાન આપવું પડે છે.
રાષ્ટ્રપતિ પાસે આ બોર્ડ પર વીટો પાવર રહેશે.
ભારત જેવા દેશો માટે સભ્ય બનવા માટે $૧ બિલિયન જેવી મોટી રકમની સહાય અને સંસ્થાના કડક નિયમોનું પાલન કરવું અનિવાર્ય બની શકે છે.
ભારત કેમ સાવધ છે?
ભારતની વિદેશ નીતિ હંમેશા ‘બહુપક્ષીયવાદ’ (Multilateralism) માં માને છે. ભારત નથી ઈચ્છતું કે તે ઉતાવળમાં કોઈ એવી સંસ્થાનો ભાગ બને જે યુએન જેવી સ્થાપિત સંસ્થાઓના અસ્તિત્વને જોખમમાં મૂકે અથવા અમેરિકાની સીધી સત્તા હેઠળ હોય. પાકિસ્તાન આ બોર્ડમાં સભ્ય તરીકે જોડાયું છે, જે ભારત માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વનું છે. ભારત બેઠકમાં હાજર રહીને એ સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે કે પડોશી દેશો આ મંચનો ઉપયોગ ભારત વિરોધી એજન્ડા માટે ન કરે.
૨૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ ભારતનું વલણ સ્પષ્ટ છે – અમે શાંતિ માટેના ટેબલ પર હાજર છીએ, પણ અમે શરતો અને પરિણામોની પૂરી ખાતરી કર્યા પછી જ ‘સહી’ કરીશું. ટ્રમ્પના આ શાંતિ બોર્ડમાં ભારતનું ભવિષ્યનું સ્થાન આગામી કેટલાક મહિનાઓની રાજદ્વારી હિલચાલ પર નિર્ભર રહેશે.
