અર્થતંત્રની બદલાઈ ગઈ નાડ! સરકારી રિપોર્ટમાં થયો મોટો ખુલાસો, આ આંકડા ચોંકાવી દેશે!
ભારતીય અર્થતંત્રમાં સેવા ક્ષેત્ર (Services Sector) સિંહફાળો ધરાવે છે. અત્યાર સુધી આપણી પાસે ઉદ્યોગોના વિકાસને માપવા માટે સાધનો હતા, પરંતુ સેવા ક્ષેત્રની માસિક સ્થિતિ જાણવા માટે કોઈ સત્તાવાર માપદંડ નહોતો. આ ઉણપને દૂર કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે એક મોટું પગલું ભર્યું છે. સરકારે મંગળવારે પ્રથમ વખત દેશના ૧૯ મહત્વના સેવા ક્ષેત્રોના માસિક ઉત્પાદનને માપવા માટે એક નવો ઇન્ડેક્સ – ‘ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસ પ્રોડક્શન’ (ISP) જાહેર કર્યો છે.
આ નવા ઇન્ડેક્સના આગમનથી અર્થતંત્રની નાડ પારખવી હવે વધુ સરળ બનશે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ પ્રથમ ડેટા શું દર્શાવે છે અને દેશની આર્થિક નીતિઓ માટે તે કેટલો મહત્વનો સાબિત થવાનો છે.
પ્રથમ આંકડા શું દર્શાવે છે? મોટાભાગના ક્ષેત્રોમાં તેજીનો માહોલ
એપ્રિલ મહિના માટે જાહેર કરવામાં આવેલા ‘ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસ પ્રોડક્શન’ના પ્રારંભિક આંકડાઓ ખૂબ જ પ્રોત્સાહક છે. આ ડેટા અનુસાર, કુલ ૧૯ પેટા-ક્ષેત્રો (Sub-sectors) માંથી ૧૪ ક્ષેત્રો એવા છે જેમણે ગયા વર્ષના (એપ્રિલ ૨૦૨૫) સમાન ગાળાની તુલનામાં બે આંકડામાં એટલે કે ડબલ-ડિજિટ ગ્રોથ નોંધાવ્યો છે.
એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના ક્વાર્ટરમાં સૌથી મજબૂત દેખાવ કરનારા અગ્રણી ક્ષેત્રો નીચે મુજબ છે:
-
એકોમોડેશન અને ફૂડ સર્વિસીસ (હોસ્પિટાલિટી): ૩૭.૨% નો સૌથી મોટો ઉછાળો
-
રિટેલ વેપાર (Retail Trade): ૩૦.૮% ની શાનદાર વૃદ્ધિ
-
વહીવટી અને સહાયક સેવાઓ (Administrative & Support Services): ૨૮.૭% નો વિકાસ
-
રિયલ એસ્ટેટ (Real Estate): ૨૭.૭% નો મજબૂત ગ્રોથ
આ આંકડા દર્શાવે છે કે દેશમાં લોકોનો વપરાશ અને સેવાઓ પાછળનો ખર્ચ ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યો છે.
એર ટ્રાન્સપોર્ટ ક્ષેત્રમાં ચિંતાજનક ઘટાડો
આ ચોમેર જોવા મળતી તેજીની વચ્ચે એકમાત્ર એર ટ્રાન્સપોર્ટ (હવાઈ પરિવહન) એવું ક્ષેત્ર રહ્યું, જેમાં નકારાત્મક વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. એપ્રિલ ૨૦૨૬ માં એર ટ્રાન્સપોર્ટ ક્ષેત્રનો ગ્રોથ -૧૩.૯% નોંધાયો હતો. આ ઘટાડો ઉડ્ડયન ક્ષેત્ર સામેના પડકારો અથવા મુસાફરોની બદલાતી પસંદગી તરફ ઈશારો કરે છે, જેના પર નીતિઘડવૈયાઓએ આગામી સમયમાં ધ્યાન આપવું પડશે.
ટ્રાયલ ફેઝ અને આગામી આયોજન
હાલમાં આ ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસ પ્રોડક્શન (ISP) પ્રાયોગિક ધોરણે એટલે કે ટ્રાયલ ફેઝમાં શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. જેમ દેશમાં ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનને માપવા માટે IIP (Index of Industrial Production) છે, બરાબર તે જ તર્જ પર આને તૈયાર કરાયો છે. આ ટ્રાયલ આઈએસપી (ISP) માટેનો બેઝ યર (આધાર વર્ષ) ૨૦૨૪-૨૫ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
સરકારી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, અત્યારે આ ૧૯ પેટા-ક્ષેત્રો સમગ્ર સેવા ક્ષેત્રના આશરે ૬૦% હિસ્સાને આવરી લે છે. પરંતુ, મિનિસ્ટ્રી ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સ એન્ડ પ્રોગ્રામ ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન (MOSPI) આગામી મહિનાઓમાં આનો વ્યાપ વધારવા જઈ રહી છે. ટૂંક સમયમાં જ આમાં શિક્ષણ (Education), આરોગ્ય (Health) અને રહેઠાણની માલિકી (Ownership of Dwellings) જેવા મહત્વના ક્ષેત્રોના ડેટા પણ ઉમેરવામાં આવશે, જેથી આ ઇન્ડેક્સ સેવા ક્ષેત્રના લગભગ ૮૦% હિસ્સાને સચોટ રીતે આવરી શકશે.
ડેટા રિલીઝના સમયપત્રકની વાત કરીએ તો, હવે પછીનો એટલે કે મે મહિનાનો ડેટા ૨૯ જુલાઈના રોજ જાહેર કરવામાં આવશે. સરકાર આ તમામ આંકડા ૬૦ દિવસના સમયગાળા (Lag) પછી નિયમિત ધોરણે જાહેર કરશે.
આ ઇન્ડેક્સ ભારત માટે શા માટે આટલો મહત્વનો છે?
ભારત સરકારી આંકડાશાસ્ત્ર મંત્રાલય (MOSPI) ના સચિવ સૌરભ ગર્ગે આ ઇન્ડેક્સની અનિવાર્યતા પર પ્રકાશ પાડતા જણાવ્યું હતું કે, “સેવા ક્ષેત્ર એ ભારતીય અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ છે. દેશના કુલ ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA) માં સેવા ક્ષેત્રનો હિસ્સો અડધા કરતાં પણ વધારે છે. એટલું જ નહીં, દેશમાં રોજગારીની તકો ઊભી કરવામાં પણ આ ક્ષેત્ર ૩૦% નો મોટો ફાળો આપે છે.” આવી સ્થિતિમાં, આ ક્ષેત્રના માસિક ઉત્પાદન પર નજર રાખવી અર્થતંત્રના સ્વાસ્થ્યને સમજવા માટે અત્યંત જરૂરી બની જાય છે.
બીજી તરફ, દેશના મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર (CEA) વી. અનંત નાગેશ્વરને પણ આ પહેલને આવકારી છે. તેમણે એક મહત્વની વાત ટાંકી કે, “લાંબા સમયથી આપણી પાસે ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન (Industrial Output) ને માપવા માટે માસિક ટ્રેકર ઉપલબ્ધ છે, જે વાસ્તવમાં અર્થતંત્રનો એક નાનો હિસ્સો છે. જ્યારે કે જે ક્ષેત્ર સૌથી મોટું છે (સેવા ક્ષેત્ર), તેના માટે આપણી પાસે આવો કોઈ માસિક ડેટા ઉપલબ્ધ નહોતો.”
મુખ્ય આર્થિક સલાહકારનું વિશ્લેષણ: “સરકારી નીતિઓ અને નિર્ણયો રિયલ ટાઇમમાં (તાત્કાલિક) લેવાના હોય છે, પરંતુ તેને લગતો શ્રેષ્ઠ અને સચોટ ડેટા ઘણીવાર ખૂબ મોડો મળતો હોય છે. જ્યારે કોઈ ક્ષેત્રમાં મંદી આવે અથવા તેનો વિકાસ ધીમો પડે, ત્યારે આપણે વાર્ષિક હિસાબો બંધ થાય ત્યાં સુધી રાહ ન જોઈ શકીએ. આપણને અઠવાડિયાઓની અંદર જ તેની ખબર પડી જવી જોઈએ. આ માસિક ઇન્ડેક્સ આપણને એ સમજવામાં મદદ કરશે કે અર્થતંત્રમાં આવેલો આંચકો ક્ષણિક છે કે પછી તે કોઈ મોટી મંદીની શરૂઆત છે. આનાથી એ પણ ખબર પડશે કે સરકારના નીતિગત નિર્ણયો જમીની સ્તરે કામ કરી રહ્યા છે કે નહીં.”
વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની નવી ઓળખ
આર્થિક નિષ્ણાતોના મતે, આ ISP ઇન્ડેક્સ એક રીતે જીવીએ (GVA) ના પ્રોક્સી એટલે કે અવેજી પ્રતિનિધિ તરીકે કામ કરશે. ભારત આ ઇન્ડેક્સ શરૂ કરીને તેવા વિકસિત દેશોની યાદીમાં સામેલ થઈ ગયું છે જેઓ નિયમિતપણે પોતાની સેવાઓનો ડેટા જાહેર કરે છે. હાલમાં બ્રિટન (UK), યુરોપિયન યુનિયન (EU), ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશો દર મહિને પોતાના દેશનો ISP ડેટા જાહેર કરે છે, જ્યારે અમેરિકા (US) માં સેવા ક્ષેત્રનો આ સર્વે ત્રિમાસિક (ક્વાર્ટરલી) ધોરણે થાય છે.
