વિશ્વમાં 3જા ક્રમે ભારત! હવે AIIMS હોસ્પિટલોમાં પણ સરળતાથી થશે કિડની અને લિવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ
આરોગ્ય ક્ષેત્રે ભારત સતત નવી ઊંચાઈઓ સર કરી રહ્યું છે. દેશમાં અંગ પ્રત્યારોપણ (Organ Transplant) ક્ષેત્રે એક નવો ઐતિહાસિક માઇલસ્ટોન સ્થાપિત થયો છે. વર્ષ ૨૦૨૫ દરમિયાન ભારતમાં અત્યાર સુધીના સૌથી વધુ ૨૦,૧૩૮ ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સફળતાપૂર્વક કરવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત, ૨૦૨૩માં નેશનલ ડિજિટલ પ્લેજ પોર્ટલ શરૂ થયા પછી અત્યાર સુધીમાં ૫ લાખથી વધુ ભારતીય નાગરિકોએ સત્તાવાર રીતે પોતાના અંગોનું દાન કરવા માટે ડિજિટલ શપથ (Pledge) લીધા છે.
નેશનલ ઓર્ગન એન્ડ ટિશ્યુ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ઓર્ગેનાઈઝેશન (NOTTO) દ્વારા આયોજિત ૧૬મા ‘ઈન્ડિયન ઓર્ગન ડોનેશન ડે’ પ્રસંગે કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ રાજ્ય મંત્રી અનુપ્રિયા પટેલે આ સીમાચિહ્નરૂપ સિદ્ધિની જાહેરાત કરી હતી.
વિશ્વમાં ભારત ત્રીજા સ્થાને: લિવિંગ ડોનર કમ્યુનિટીમાં ભારતે વર્ચસ્વ જાળવી રાખ્યું
અનુપ્રિયા પટેલે પોતાના સંબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે, કુલ અંગ પ્રત્યારોપણના સંદર્ભમાં ભારત હવે અમેરિકા અને ચીન પછી વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમે આવી ગયું છે. સાથોસાથ, જીવંત દાતાઓ (Living Donors) દ્વારા થતા અંગ દાનના મામલે ભારતે વૈશ્વિક સ્તરે પોતાનું ટોચનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે.
છેલ્લા એક દાયકામાં દેશમાં આવેલો આ ફેરફાર અદ્ભુત છે:
-
૨૦૧૩ માં: દેશમાં માત્ર ૪,૯૯૦ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થતાં હતાં, જે વધીને ૨૦૨૫માં ૨૦,૦૦૦ ને પાર પહોંચી ગયાં છે.
-
મૃત્યુ પામેલા દાતાઓ (Deceased Donors): ૨૦૧૩માં મૃત્યુ પામેલા દાતાઓ દ્વારા થતા અંગદાનની સંખ્યા માત્ર ૮૩૭ હતી, જે ૨૦૨૫માં ૪ ગણીથી વધુ વધીને ૩,૫૨૬ સુધી પહોંચી ગઈ છે.
આ વધારા પાછળ સતત ચલાવવામાં આવતા જાગરૂકતા અભિયાનો અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા દેશવાસીઓને અંગ દાન કરવા માટે કરવામાં આવેલી અપીલનો મોટો ફાળો રહ્યો છે.
નવી પહેલ: ‘જુગ જુગ જીવો અભિયાન’ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સનું લોન્ચિંગ
અંગ દાનની માંગ અને ઉપલબ્ધતા વચ્ચેના તફાવતને ઘટાડવા માટે સરકારે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ડિજિટલ અને વહીવટી પહેલ કરી છે. કાર્યક્રમ દરમિયાન મંત્રીશ્રીએ વર્ષભર ચાલનારા ‘જુગ જુગ જીવો અભિયાન’, ‘ઈ-પ્રત્યારાપણ’ (e-Pratyaropan) ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને NOTTO મોબાઇલ એપ્લિકેશનનું લોન્ચિંગ કર્યું હતું.
આ ઉપરાંત, દેશભરમાં પ્રક્રિયાઓને સુસંગત અને પારદર્શક બનાવવા માટે બે મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશિકાઓ (Guidelines) જાહેર કરવામાં આવી:
૧. નેશનલ બ્રેઈન સ્ટેમ ડેથ સર્ટિફિકેશન ગાઈડલાઈન્સ: બ્રેઈન ડેથ જાહેર કરવાની પ્રક્રિયાને વધુ ચોક્કસ બનાવવા માટે.
૨. નેશનલ ગાઈડલાઈન્સ ઓન સ્વેપ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન: સુસંગત ડોનર ન મળવાની સ્થિતિમાં બે પરિવાર વચ્ચે અંગોની આપ-લે (Swap) કરવાનું સરળ બનાવવા માટે.
અંધશ્રદ્ધા અને ભ્રમણાઓ દૂર કરવાની જરૂરિયાત
અંગ દાન અંગે સમાજમાં પ્રવર્તતી ભ્રમણાઓ વિશે વાત કરતાં અનુપ્રિયા પટેલે સ્પષ્ટ કર્યું કે, કોઈ પણ મુખ્ય ધર્મ અંગ દાન કરવાની મનાઈ કરતો નથી. અંગ દાન એ માનવતાનું સૌથી મોટું કાર્ય છે, જે કોઈ અન્ય વ્યક્તિને નવું જીવન આપે છે.
હાલમાં સરકારે દેશભરમાં એક મજબૂત સંસ્થાકીય માળખું ઊભું કર્યું છે, જેમાં:
-
૧ NOTTO (રાષ્ટ્રીય સ્તર),
-
૫ ROTTOs (પ્રાંતિય સ્તર),
-
૨૬ SOTTOs (રાજ્ય સ્તર), અને
-
દેશભરની આશરે ૧,૨૦૦ નોંધાયેલી હોસ્પિટલોનો સમાવેશ થાય છે.
આ તમામ સંસ્થાઓ વચ્ચે રિયલ-ટાઇમ સંકલન માટે એકીકૃત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે જેથી અંગોની ટ્રાન્સફર પ્રક્રિયા પારદર્શક અને ઝડપી બની શકે.
ગરીબ દર્દીઓ માટે સરકારી સહાય અને મફત સારવાર
અંગ પ્રત્યારોપણનો ખર્ચ સામાન્ય નાગરિક માટે મોટો સવાલ હોય છે. તે અંગે મંત્રીશ્રીએ માહિતી આપી હતી કે, આયુષ્માન ભારત યોજના (AB PM-JAY) હેઠળ કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટને હેલ્થ બેનિફિટ પેકેજમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. આ સિવાય અત્યંત ગરીબ દર્દીઓને ‘રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય નિધિ’ હેઠળ નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.
તેમજ, ઓપરેશન પછી આખી જિંદગી લેવી પડતી મોંઘી દવાઓ સામાન્ય નાગરિકોને સસ્તા દરે મળી રહે તે માટે દેશભરમાં ૨૦,૦૦૦ થી વધુ જન ઔષધિ કેન્દ્રો કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે.
દેશની નવી AIIMS હોસ્પિટલોમાં પણ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સુવિધા શરૂ
આરોગ્ય સચિવ પુણ્યા સલીલા શ્રીવાસ્તવે જણાવ્યું કે NOTTO-ROTTO-SOTTO નું નેટવર્ક હવે દેશના ૩૧ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સુધી વિસ્તરી ચૂક્યું છે.
અગાઉ માત્ર AIIMS નવી દિલ્હી ખાતે જ જટિલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થતા હતા, પરંતુ હવે દેશની નવી ૧૦ AIIMS હોસ્પિટલોમાં કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સુવિધા શરૂ થઈ ગઈ છે. આ ઉપરાંત AIIMS જોધપુર, ભુવનેશ્વર, પટના અને ઋષિકેશ માં લિવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ અને AIIMS ભોપાલ માં હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ (હૃદય પ્રત્યારોપણ) ની સેવાઓ પણ સફળતાપૂર્વક શરૂ કરી દેવામાં આવી છે.
