મોદી અને શેખની દોસ્તી રંગ લાવી: ભારતમાં તેલનો ભંડાર અચાનક 70% કેમ વધી ગયો? જાણી લો અસલી કારણ
વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક સ્તરે ભૌગોલિક અને રાજકીય સમીકરણો ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે. ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલા તણાવ અને યુદ્ધની પરિસ્થિતિને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ક્રૂડ ઓઈલ એટલે કે કાચા તેલના પુરવઠાને લઈને ચિંતાનો માહોલ છે. આવા કટોકટીના સમયમાં ભારત પોતાની ઉર્જા સુરક્ષાને અભેદ્ય બનાવવા માટે ખૂબ જ ઝડપથી અને આયોજનબદ્ધ રીતે પગલાં ભરી રહ્યું છે. આ દિશામાં ભારતને એક મોટી સફળતા મળી છે. સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ની સરકારી તેલ કંપની ‘અબુ ધાબી નેશનલ ઓઈલ કંપની’ (ADNOC) ભારતમાં પોતાના કાચા તેલના સ્ટોરેજ (ભંડાર) ને વધારવા માટે સંમત થઈ છે. આ ઐતિહાસિક નિર્ણયથી ભારતના વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર (Strategic Petroleum Reserve – SPR) માં આશરે 70 ટકા જેટલો મોટો વધારો થવાની સંભાવના છે, જે દેશની ઉર્જા સુરક્ષા માટે એક ગેમ-ચેન્જર સાબિત થશે.
ભારતનું વર્તમાન તેલ ભંડાર માળખું
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ વિદેશોમાંથી આયાત કરે છે. આથી, ભવિષ્યમાં કોઈપણ આકસ્મિક કટોકટી, યુદ્ધ કે સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ જવાની સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે સરકારે દેશમાં વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ બનાવ્યા છે. હાલમાં ભારત પાસે અંડરગ્રાઉન્ડ (ભૂગર્ભ) ખડકોમાં આશરે 5.3 મિલિયન ટન કાચા તેલનો વ્યૂહાત્મક ભંડાર ઉપલબ્ધ છે. આ સ્ટોરેજ સુવિધાઓ દેશના ત્રણ મુખ્ય વિસ્તારોમાં આવેલી છે:
-
વિશાખાપટ્ટનમ (આંધ્રપ્રદેશ)
-
મેંગલોર (કર્ણાટક)
-
પાદુર (કર્ણાટક)
આ વર્તમાન ભંડાર ભારતની અમુક દિવસોની ઉર્જા જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે પૂરતો છે, પરંતુ ભારત જેવા વિશાળ અને ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્ર માટે આ ક્ષમતા વધારવી અનિવાર્ય હતી.
ADNOC સાથેનો નવો કરાર અને ક્ષમતામાં વધારો
નવા વ્યુહાત્મક આયોજન અંતર્ગત, UAE ની સરકારી કંપની ADNOC ભારતમાં પોતાના સ્ટોરેજને વધારીને 30 મિલિયન બેરલ સુધી લઈ જવાની તૈયારી કરી રહી છે. આ આંકડો નાનો નથી. આ નવી વ્યવસ્થાને કારણે ભારતના કુલ વ્યૂહાત્મક ભંડારમાં 40 લાખ ટન (4 મિલિયન ટન) કરતાં પણ વધુ કાચું તેલ ઉમેરાશે.
જો વર્તમાન પરિસ્થિતિની વાત કરીએ તો, અત્યારે પણ UAE ની આ કંપની પાસે મેંગલોર સ્થિત સ્ટોરેજ ફેસિલિટીમાં આશરે 60 લાખ (6 મિલિયન) બેરલ કાચું તેલ રાખવાની સુવિધા છે. પરંતુ આ નવા કરાર બાદ આ ક્ષમતામાં અનેકગણો વધારો થઈ જશે. આ વધારાના સ્ટોરેજનો સૌથી મોટો ફાયદો એ થશે કે ભવિષ્યમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલની તંગી વરતાય અથવા કિંમતોમાં અચાનક મોટો ઉછાળો આવે, તો પણ ભારત પાસે પોતાનો પુરવઠો સુરક્ષિત રહેશે.
ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી
આ મહત્વપૂર્ણ અને દૂરોગામી કરાર ભારત અને UAE વચ્ચેના મજબૂત રાજદ્વારી અને આર્થિક સંબંધોની સાબિતી છે. UAE ના રાષ્ટ્રપતિ શેખ મોહમ્મદ બિન જાયદ અલ નાહયાન અને ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ગરિમામય ઉપસ્થિતિમાં ADNOC અને ભારતીય ઉર્જા કંપનીઓ વચ્ચે અનેક મહત્વના કરારો પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.
આ બેઠકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર તેલની લેવડ-દેવડ પૂરતો સીમિત નહોતો, પરંતુ બંને દેશો વચ્ચે લાંબાગાળાની ઉર્જા ભાગીદારી (Energy Partnership) ને એક નવા સ્તરે લઈ જવાનો હતો. આ કરારોથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે UAE ભારતને માત્ર એક ખરીદદાર તરીકે નથી જોતું, પરંતુ એક ભરોસાપાત્ર વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર માને છે.
વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે ભારતની અગમચેતી
આ સમજૂતી એવા સમયે થઈ છે જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે ખાસ કરીને મિડલ ઈસ્ટમાં ભારે અશાંતિનો માહોલ છે. યુદ્ધ અને તણાવને કારણે દરિયાઈ વેપાર માર્ગો પર જોખમ વધ્યું છે, જેના લીધે ક્રૂડ ઓઈલના વૈશ્વિક સપ્લાય પર સતત તલવાર લટકતી રહે છે. કોઈપણ દેશના વિકાસનું એન્જિન તેનું ઈંધણ હોય છે. જો ઈંધણનો પુરવઠો ખોરવાય, તો મોંઘવારી આસમાને પહોંચી શકે છે અને આર્થિક વિકાસ રૂંધાઈ શકે છે. આવી પરિસ્થિતિને અગાઉથી જ પારખીને ભારત સરકાર પોતાના તેલ ભંડારને મજબૂત કરવા માટે યુદ્ધના ધોરણે કામ કરી રહી છે, જેથી વૈશ્વિક કટોકટીની દેશના સામાન્ય નાગરિકો કે ઉદ્યોગો પર કોઈ નકારાત્મક અસર ન પડે.
ભારત સરકારના આગામી પ્રોજેક્ટ્સ અને PPP મોડલ
સરકાર માત્ર વિદેશી કંપનીઓના સહયોગ પર જ નિર્ભર નથી, પરંતુ દેશની અંદર પણ આંતરિક ક્ષમતા વધારવા માટે સક્રિય છે. વર્ષ 2021 માં જ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ઓડિશાના ચાંદીખોલ અને કર્ણાટકના પાદુર ખાતે નવી સ્ટોરેજ સુવિધાઓ સ્થાપવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ નવા રિઝર્વની કુલ ક્ષમતા 6.5 મિલિયન ટન જેટલી હશે.
આ પ્રોજેક્ટ્સની ખાસિયત એ છે કે તેને PPP (Public-Private Partnership – જાહેર ખાનગી ભાગીદારી) મોડલ હેઠળ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. આ મોડલના કારણે પ્રોજેક્ટમાં ખાનગી ક્ષેત્રની કાર્યક્ષમતા અને મૂડીનો લાભ મળશે, જેનાથી કામ ઝડપથી પૂરું થઈ શકશે અને સરકારી તિજોરી પર પણ વધુ બોજ નહીં પડે.
LPG (રસોઈ ગેસ) ના વ્યૂહાત્મક ભંડારનું નવું આયોજન
ભારત સરકાર માત્ર કાચા તેલ (પેટ્રોલ-ડીઝલ) પૂરતી સીમિત નથી રહી, પરંતુ દેશના કરોડો ઘરોમાં વપરાતા એલપીજી (LPG – લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ) એટલે કે રસોઈ ગેસની સુરક્ષા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. હાલમાં સરકાર દેશમાં 20 થી 30 દિવસ ચાલે તેટલો LPG નો વ્યૂહાત્મક ભંડાર બનાવવાની ગંભીરતાથી વિચારણા કરી રહી છે.
આ આયોજનના ભાગરૂપે જ ADNOC અને ભારતની અગ્રણી સરકારી કંપની ‘ઈન્ડિયન ઓઈલ કોર્પોરેશન’ (IOC) વચ્ચે પણ એક વિશેષ કરાર થયો છે. આ કરાર મુજબ, UAE ભારતને LPG નો સપ્લાય વધારશે. આનાથી ભારતના બજારમાં રાંધણ ગેસની અછત ક્યારેય ઊભી નહીં થાય અને લાંબા સમય સુધી ગેસનો સ્થિર તેમજ અવિરત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરી શકાશે.
UAE દ્વારા ઉત્પાદનમાં વધારો અને ભારતને લાભ
UAE ભારતને ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાય કરનારા ટોચના પાંચ દેશોની યાદીમાં સામેલ છે. તેલ ઉપરાંત, બંને દેશો વચ્ચે પ્રવાહી કુદરતી ગેસ (LNG) અને નેચરલ ગેસને લઈને પણ લાંબાગાળાના કરારો અગાઉથી જ અમલમાં છે.
પોતાની વૈશ્વિક સ્થિતિ મજબૂત કરવા માટે UAE આગામી વર્ષોમાં પોતાના કાચા તેલના ઉત્પાદનને વધારીને 5 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિન (5 મિલિયન બેરલ દરરોજ) સુધી પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે. જ્યારે કોઈ મોટો ઉત્પાદક દેશ પોતાનું ઉત્પાદન વધારે છે, ત્યારે બજારમાં તેલની ઉપલબ્ધતા વધે છે. ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો ઉર્જા ઉપભોક્તા દેશ હોવાને નાતે, UAE ના આ ઉત્પાદન વધારાનો સીધો અને મોટો ફાયદો ભારતને મળશે. આપણને વ્યાજબી ભાવે અને નિયમિત રીતે ક્રૂડ ઓઈલ મળતું રહેશે.
