સાવધાન! બેંકો માટે રોકડની અછત સર્જાઈ શકે છે; ફિચ રેટિંગ્સના રિપોર્ટે બેન્કિંગ જગતમાં મચાવી દીધી હલચલ
ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્ર માટે આવનારો સમય થોડો પડકારજનક સાબિત થઈ શકે છે. અગ્રણી રેટિંગ એજન્સી ફિચ રેટિંગ્સ (Fitch Ratings) એ તેના તાજેતરના અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે ભારતીય બેંકોના પ્રોફિટ માર્જિન (નફાના ગાળા) પર દબાણ વધી શકે છે. આ પાછળનું મુખ્ય કારણ રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) દ્વારા સિસ્ટમમાં રોકડ પ્રવાહ (Liquidity) વધારવાની મર્યાદિત ક્ષમતા છે.
માર્જિન પર કેમ વધી રહ્યું છે દબાણ?
ફિચ રેટિંગ્સના મતે, “ભારતીય બેંકો માટે માર્જિનનું દબાણ વધી શકે છે કારણ કે રૂપિયાની અસ્થિરતાને રોકવાના પ્રયાસો વચ્ચે બેંકિંગ સિસ્ટમમાં સ્થાનિક ચલણ લિક્વિડિટી દાખલ કરવાની RBIની ફ્લેક્સિબિલિટી ઓછી થઈ છે.”
એજન્સીએ ચેતવણી આપી છે કે જો વૈશ્વિક જોખમો યથાવત રહેશે, તો બેંકિંગ સેક્ટરના માર્જિનમાં વધુ ઘટાડો થઈ શકે છે. અહેવાલ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭ (FY27) માટે માર્જિનનો અંદાજ ૩.૧% રાખવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ જો ફંડિંગ ખર્ચ ઊંચો રહેશે, તો તેમાં ૨૦ થી ૩૦ બેસિસ પોઈન્ટ્સ (bps) નો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે. જ્યારે બેંકોને થાપણો (Deposits) પર વધુ વ્યાજ ચૂકવવું પડે છે અને ધિરાણ પર વ્યાજ આવક તેટલી ઝડપથી વધતી નથી, ત્યારે માર્જિન પર કાપ મુકાય છે.
લિક્વિડિટીની સ્થિતિ અને રૂપિયાનું અવમૂલ્યન
બેંકિંગ સિસ્ટમમાં વધારાની લિક્વિડિટી (Surplus Liquidity) માં સતત ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. ફિચના રિપોર્ટ અનુસાર, ૨૯ માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં બેંકિંગ સિસ્ટમમાં લિક્વિડિટી સરપ્લસ ઘટીને ડિપોઝિટના માત્ર ૦.૫% જેટલો જ રહ્યો છે.
આ ઘટાડા પાછળનું એક મોટું કારણ રૂપિયા પરનું દબાણ છે. છેલ્લા કેટલાક સમયમાં રૂપિયો અમેરિકી ડોલર સામે ૪.૫% જેટલો ઘટ્યો છે. જ્યારે રૂપિયો નબળો પડે છે, ત્યારે તેને ટેકો આપવા માટે RBI બજારમાંથી ડોલર વેચે છે અને બદલામાં સિસ્ટમમાંથી રૂપિયા પાછા ખેંચે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે બજારમાં રોકડની અછત સર્જાય છે અને બેંકો માટે ફંડ મેળવવું મોંઘું બને છે.
બેંકો પાસે સુરક્ષા કવચ (Buffers) ઉપલબ્ધ
જોકે, આ પડકારો છતાં ફિચ રેટિંગ્સે એક આશ્વાસન આપતી વાત પણ કહી છે. એજન્સીના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતીય બેંકો અત્યારે મજબૂત સ્થિતિમાં છે. ફિચ દ્વારા રેટિંગ આપવામાં આવેલી બેંકો પાસે પૂરતું ‘અર્નિંગ બફર’ (કમાણીનું સુરક્ષા કવચ) છે, જે આવા દબાણને શોષી લેવા માટે સક્ષમ છે.
રિપોર્ટમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે, “ફિચ-રેટેડ બેંકો પાસે નફાકારકતા પર મોટી અસર થયા વગર આ દબાણને સહન કરવાની ક્ષમતા છે.” આનો અર્થ એ છે કે માર્જિનમાં થોડો ઘટાડો થવા છતાં બેંકોની એકંદર નાણાકીય સ્થિરતા જોખમમાં નથી.
બેંકો માટે આગળનો રસ્તો
આગામી સમયમાં જો રૂપિયો વધુ નબળો પડશે, તો RBI પાસે પોલિસીમાં ફેરફાર કરવાની જગ્યા ઓછી રહેશે. બેંકોએ હવે ડિપોઝિટ એકઠી કરવા માટે વધુ સ્પર્ધા કરવી પડશે, જે તેમના ખર્ચમાં વધારો કરી શકે છે. જોકે, ભારતીય બેંકોના ક્લીન બેલેન્સ શીટ અને મજબૂત ધિરાણ માંગને કારણે તેઓ આ મુશ્કેલ તબક્કામાંથી બહાર આવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
