ભારતીય પાસપોર્ટની વૈશ્વિક તાકાત: રેન્કિંગ, વાસ્તવિકતા અને સફરની નવી દિશાઓ
આજના વૈશ્વિકરણના યુગમાં પાસપોર્ટ એ માત્ર કાગળનો એક ટુકડો નથી, પરંતુ તે દેશની આર્થિક સ્થિતિ, કૂટનીતિક સંબંધો અને વિશ્વ મંચ પર દેશના સ્થાનનું પ્રતીક છે. તાજેતરમાં ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા પાસપોર્ટના કાયદાકીય મહત્વ વિશે સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે, જેણે લોકોમાં નવી જાગૃતિ લાવી છે. પરંતુ આ બધાની વચ્ચે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે: “વૈશ્વિક સ્તરે આપણો પાસપોર્ટ કેટલો મજબૂત છે?” હેનલે પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ ૨૦૨૬ના લેટેસ્ટ રિપોર્ટ મુજબ, ભારત હવે ૮૦માં સ્થાને છે, જે પાછલા વર્ષોની સરખામણીએ સુધારો સૂચવે છે.
પાસપોર્ટ રેન્કિંગ એટલે શું?
ઘણીવાર લોકો પૂછે છે કે રેન્કિંગ કેવી રીતે નક્કી થાય છે? હેનલે પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ દુનિયાના તમામ પાસપોર્ટ્સને એ આધારે ક્રમ આપે છે કે તેના ધારકને કેટલા દેશોમાં ‘વિઝા-ફ્રી’ (વીઝા વગર), ‘વીઝા-ઓન-અરાઇવલ’ (આગમન સમયે વિઝા) અથવા ‘ઇલેક્ટ્રોનિક ટ્રાવેલ ઓથોરાઇઝેશન’ (ETA) ની સુવિધા મળે છે. જેટલા વધુ દેશોમાં તમે વીઝા વગર પ્રવેશ કરી શકો, તેટલો તમારો પાસપોર્ટ વધુ મજબૂત ગણાય.
ભારતીય પાસપોર્ટ અત્યારે ૫૬ દેશોમાં વીઝા-ફ્રી મુસાફરીની સુવિધા આપે છે. ભલે આપણે દુનિયાના ટોચના દેશોની હરોળમાં હજુ નથી, પરંતુ ૨૦૨૫ના ૮૫માં ક્રમથી ૮૦માં ક્રમ પર પહોંચવું એ ભારતની વધતી જતી આર્થિક અને રાજદ્વારી પહોંચનું પરિણામ છે.
પાસપોર્ટ અને નાગરિકતા વચ્ચેનો સંબંધ
વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પાસપોર્ટ એ ‘નાગરિકતાનો અંતિમ પુરાવો’ નથી, પરંતુ તે એક ‘મુસાફરી દસ્તાવેજ’ છે. એટલે કે, પાસપોર્ટ એ સાબિત કરે છે કે તમે ભારતીય નાગરિક છો અને સરકાર તમને વિદેશ મુસાફરી કરવા માટે અધિકૃત કરે છે. આ એક પ્રકારની ઓળખ છે, પરંતુ ભારતીય નાગરિકતાનો દાવો કરવા માટે બંધારણીય દસ્તાવેજો (જેમ કે જન્મ પ્રમાણપત્ર અથવા અન્ય કાયદાકીય પુરાવા) વધુ આધારભૂત ગણાય છે.
પાસપોર્ટ રેન્કિંગની ૨૦ વર્ષની સફર
ભારતીય પાસપોર્ટની સફર હંમેશા એકસરખી રહી નથી. વર્ષ ૨૦૦૬માં ભારત ૭૧માં સ્થાને હતું, જે તેની અત્યાર સુધીની શ્રેષ્ઠ સ્થિતિઓમાંથી એક હતી. ત્યારબાદ, વૈશ્વિક રાજકારણ અને વિઝા નિયમોમાં ફેરફાર થવાને કારણે ૨૦૧૨ સુધીમાં આપણે ૮૨માં સ્થાને પહોંચ્યા. ૨૦૧૫માં તો ભારત ૮૮માં ક્રમ સુધી ગગડી ગયું હતું, જે આપણા માટે એક પ્રકારનો એલાર્મ હતો.
જો કે, છેલ્લા પાંચ-છ વર્ષોમાં ભારતની વિદેશ નીતિમાં આવેલા બદલાવ અને અન્ય દેશો સાથે થયેલા મજબૂત સંબંધોને કારણે ભારત ફરી ઉપર તરફ આગળ વધ્યું છે. ૨૦૧૮માં આપણે ૮૧માં સ્થાને હતા, અને આજે ૨૦૨૬માં આપણે ૮૦માં સ્થાને છીએ. આ દર્શાવે છે કે ભારતની સોફ્ટ પાવર (Soft Power) વધી રહી છે.
પાડોશી દેશોની સ્થિતિ: પાકિસ્તાન ક્યાં છે?
પાસપોર્ટ રેન્કિંગની બાબતમાં જ્યારે આપણે પાડોશી દેશો પર નજર કરીએ છીએ, ત્યારે ચિત્ર સ્પષ્ટ થાય છે. પાકિસ્તાન આ ઇન્ડેક્સમાં ૧૦૦માં ક્રમે છે. તેનો પાસપોર્ટ ભારતની તુલનામાં ઘણો નબળો છે અને ત્યાંના નાગરિકો માત્ર ૩૦ દેશોમાં જ વીઝા વગર મુસાફરી કરી શકે છે. આ આંકડાઓ માત્ર ક્રમ નથી, પણ તે દેશની વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ અને સુરક્ષા સ્થિતિનું નિરૂપણ કરે છે. ભારતના પાસપોર્ટની વધતી મજબૂતી તેની વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં વધતી ભૂમિકાનું પરિણામ છે.
શા માટે આપણે હજુ પાછળ છીએ?
સવાલ એ થાય કે ૧.૪ અબજની વસ્તી ધરાવતો દેશ, જે દુનિયાની પાંચમી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે, તે ૮૦માં સ્થાને કેમ છે? આનું કારણ છે ‘ઇમિગ્રેશન પોલિસી’. ઘણા વિકસિત દેશો ગેરકાયદેસર સ્થળાંતર (Illegal Migration) ને કારણે વીઝાના નિયમો કડક રાખે છે. ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશોના નાગરિકો માટે વીઝા-ફ્રી એન્ટ્રી આપતા પહેલા વિકસિત દેશો સુરક્ષા અને આર્થિક પાસાઓને ખૂબ જ ઝીણવટથી તપાસે છે. જેમ જેમ ભારત આર્થિક રીતે વધુ સમૃદ્ધ બનશે અને આપણા નાગરિકોની ગુણવત્તા વધશે, તેમ તેમ વધુ દેશો ભારતીયો માટે પોતાના દરવાજા ખોલશે.
ભારતીય પાસપોર્ટનું ભવિષ્ય
આજે ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકો માટે આફ્રિકા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોમાં ખૂબ જ સારી સુવિધા છે. આવનારા વર્ષોમાં જો આપણે વધુ દેશો સાથે ‘મ્યુચ્યુઅલ વીઝા એગ્રીમેન્ટ’ (પરસ્પર વીઝા સમજૂતી) કરી શકીએ, તો રેન્કિંગમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે. ભારતનું લક્ષ્ય માત્ર રેન્કિંગ સુધારવાનું નથી, પરંતુ ભારતીય પાસપોર્ટ ધારક દુનિયામાં ગમે ત્યાં જાય, તેને સન્માન મળે તે અત્યંત મહત્વનું છે.
ભારતીય પાસપોર્ટની મજબૂતી એટલે માત્ર એક કાગળની શક્તિ નથી, પણ તે આપણા દેશની છબી છે. જ્યારે કોઈ ભારતીય વિદેશમાં પાસપોર્ટ રજૂ કરે છે, ત્યારે તે આખા દેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. રેન્કિંગમાં જે રીતે સુધારા થઈ રહ્યા છે તે આશાસ્પદ છે. એક જવાબદાર ભારતીય નાગરિક તરીકે, આપણી પણ ફરજ છે કે આપણે એવા નિયમોનું પાલન કરીએ કે જેનાથી દુનિયાનો આપણા પાસપોર્ટ પરનો વિશ્વાસ વધે.
રેન્કિંગ ભલે ૮૦મું હોય, પણ ભારતની ગતિ અને ઉર્જા જોતા એ દિવસ દૂર નથી જ્યારે ભારતીય પાસપોર્ટ વિશ્વના ટોચના પાસપોર્ટ્સમાં ગણાશે. આ પ્રવાસમાં આર્થિક વિકાસ અને કૂટનીતિક પ્રયાસો સાથે મળીને જ આપણે લક્ષ્ય સુધી પહોંચી શકીશું.
